Θα σφυρηλατήσει η κρίση την ΕΕ;

Τρεις μήνες και μία αιωνιότητα πριν, στις 12 Φεβρουαρίου, το Ευρωκοινοβούλιο ενέκρινε με μεγάλη πλειοψηφία ψήφισμα που καλούσε όλα τα κράτη – μέλη να θεσπίσουν μία κοινή δημόσια αργία ώστε να ενισχύσουν το αίσθημα του ανήκειν στην ευρωπαϊκή οικογένεια: την 9η Μαΐου, ημέρα που τιμάται από το 1985 ως Ημέρα της Ευρώπης, σε ανάμνηση της Διακήρυξης Σουμάν του 1950. Ο ΠΟΥ είχε μόλις χαρακτηρίσει τον νέο κορωνοϊό, που μετρούσε τότε «μόνο» 1.000 νεκρούς, σχεδόν όλους στην Κίνα, ως τον υπ’ αριθμόν 1 δημόσιο εχθρό, μία παγκόσμια απειλή εν δυνάμει χειρότερη και από την τρομοκρατία. Αλλά η Ευρώπη αγνοούσε ακόμη μεγαλοπρεπώς πως είχε αρχίσει να βυθίζεται και η ίδια, προετοιμαζόταν για τη φιλόδοξη Διάσκεψη για το Μέλλον της, έναν πανευρωπαϊκό διάλογο με τους πολίτες που θα ξεκινούσε συμβολικά σήμερα και θα διαρκούσε δύο χρόνια – κοιτάζοντας πίσω, έμοιαζε πολύ, η αλήθεια είναι, με την ορχήστρα του «Τιτανικού».

Η πανδημία βρήκε την Ευρώπη ήδη ευάλωτη, με τα υποκείμενα νοσήματα της χρηματοπιστωτικής κρίσης και της μεταναστευτικής κρίσης και των ρηγμάτων ανάμεσα σε Βορρά και Νότο, Ανατολή και Δύση να αυξάνουν τον κίνδυνο για επιπλοκές. Από τα τέλη Ιανουαρίου ζητούσε επιτακτικά η Ιταλία έκτακτη σύνοδο των ευρωπαίων υπουργών Υγείας. «Από τις Βρυξέλλες μάς έλεγαν πως δεν ήταν η ώρα, πως το θέμα μπορούσε να αντιμετωπιστεί σε τεχνικό επίπεδο, πως δεν έπρεπε να σπείρουμε πανικό», αποκάλυψε στη «Le Monde» ιταλική πηγή. Η σύνοδος πραγματοποιήθηκε τελικά στις 13 Φεβρουαρίου, οι υπουργοί αρκέστηκαν σε μία έκκληση για καλύτερο συντονισμό των εθνικών μέτρων. Η αλήθεια είναι πως η υγεία δεν μπήκε ποτέ στο κοινό ταμείο των Βρυξελλών, η πρωταρχική ευθύνη για την προστασία της βαρύνει τα κράτη – μέλη. Η ΕΕ έχει ωστόσο ρητό στόχο «την προστασία των πολιτών απέναντι στις απειλές για την υγεία και τη βελτίωση της επιτήρησης και της προετοιμασίας απέναντι στις επιδημίες».

Η Ιστορία θα κρατήσει αυτή τη δραματική προειδοποίηση που απηύθυνε στις 10 Μαρτίου ο ιταλός πρεσβευτής στην ΕΕ Μαουρίτσιο Μασάρι: «Σε αυτή τη μάχη αντιμετωπίζουμε δύο φριχτούς εχθρούς: τον πανικό και τον εγωισμό. Αν δεν ξυπνήσουμε αμέσως, αντιμετωπίζουμε τον κίνδυνο να γίνουμε σαν τους ηγέτες του 1914 που βάδιζαν προς τον πόλεμο με κλειστά τα μάτια, σαν υπνοβάτες». Και τις δύο συγγνώμες που ζήτησε εκ των υστέρων η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν από τους Ιταλούς για την παντελή έλλειψη ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, στο πρώτο τουλάχιστον στάδιο της κρίσης. Η Ευρώπη πιάστηκε παντελώς απροετοίμαστη και όταν άνοιξε τελικά τα μάτια αντέδρασε με τον χειρότερο δυνατό τρόπο, με το αντανακλαστικό τού «καθείς για τον εαυτό του». Ο ολλανδός υπουργός Οικονομικών έφτασε να ζητήσει τη διεξαγωγή έρευνας προκειμένου να διαπιστωθεί γιατί ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες δεν διαθέτουν δημοσιονομικό περιθώριο προκειμένου να αντιμετωπίσουν την πανδημία. Οι Ιταλοί, άλλοτε από τους πλέον φιλευρωπαίους της Ευρώπης, έφτασαν να περιγράφουν στις δημοσκοπήσεις ως εχθρούς τη Γερμανία (45%) και τη Γαλλία (38%) και ως φίλους τους Κινέζους (52%) και τους Ρώσους (32%). Το γνωστό από το πρόσφατο παρελθόν ερώτημα επανήλθε στους τίτλους του ευρωπαϊκού Τύπου: θα επιβιώσει η ΕΕ αυτής της κρίσης;

Είναι η Ημέρα της Ευρώπης, συμπεριλαμβάνεις τον εαυτό σου στους ένθερμους φιλευρωπαίους, ψάχνεις πεισματικά λόγους να αισιοδοξείς. Τα διστακτικά, έστω, βήματα που γίνονται. Η κινητοποίηση της ΕΚΤ. Η αναστολή του συμφώνου σταθερότητας. Το σχέδιο ανάκαμψης ύψους δύο τρισεκατομμυρίων ευρώ που συμφωνήθηκε επί της αρχής – αν και η Κομισιόν ακόμα «παλεύει» την πρότασή της. Κι εκείνη η θρυλική ρήση του Ζαν Μονέ, μόνιμο αποκούμπι: «Η Ευρώπη θα σφυρηλατηθεί μέσα από τις κρίσεις».