Το θέατρο στον δρόμο

Το θέατρο άντεξε. Αντέχει; Εγραψα και πρόσφατα ότι ο Περικλής, κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Αθήνας από τη Σπαρτιατική Συμμαχία, όταν έπεσε ο θανατηφόρος λοιμός και εξολόθρευσε το ένα τρίτο του πληθυσμού της Αττικής, δεν ανέβαλε τις Διονυσιακές Γιορτές, όπου τρεις τραγικοί με τρεις τετραλογίες ανέλυαν τα πάθη των ανθρώπων και των πόλεων. Και θυμίζω ότι ο Σοφοκλής, γράφοντας κατά τη διάρκεια της πανδημίας εκείνης, ξεκινάει τον «Οιδίποδα Τύραννο» με έναν άρρωστο λαό από λοιμό που έρχεται να του ζητήσει βοήθεια.

Αλλά ας αφήσουμε το ελληνικό και το παγκόσμιο θανατικό που περιγράφει και καταγράφει το θέατρο και ας περιοριστούμε στις κρίσεις που αντιμετώπισε το θέατρο στη χώρα μας στη διάρκεια του περασμένου αιώνα.

Παρενθετικά θυμίζω πως όταν εμφανίστηκε το λαϊκότερο των θεαμάτων, το σινεμά, πρώτα το βουβό και αργότερα το πιο επικίνδυνο ομιλούν, υπήρξαν ακόμη και λόγιοι, και ιδιαίτερα λόγιοι κριτικοί του θεάτρου, όπως ο Φώτος Πολίτης και ο Αλκης Θρύλος (Ελένη Ουράνη), που προφήτευσαν τον προσεχή θάνατο του θεάτρου. Αργότερα, ήρθε το ραδιόφωνο και, κυρίως, η τηλεόραση, όπου ακόμη κι ένας βοσκός στην Πίνδο, αν το επιθυμούσε, μπορούσε να ακούσει τραγωδία, Σαίξπηρ και Ψαθά από το τρανζίστορ ή αργότερα από τη φορητή του τηλεόραση. Σημειώνω εδώ από πληροφορίες από πρώτο χέρι πως αλβανοί ποιμένες που μίσθωναν έλληνες κτηνοτρόφοι απαιτούσαν, και γραφόταν και στο συμβόλαιό τους, πως θα τους παρείχαν, εκτός φαγητού και ύπνου, και φορητή τηλεόραση. Σήμερα, βέβαια, με το Διαδίκτυο (τον ελληνικό όρο για το Ιντερνετ τον οφείλουμε στον Γιώργο Μπαμπινιώτη) ο νέος και ο μανιακός με το θέατρο ενήλικος μπορεί να «κατεβάσει» στην οθόνη τού υπολογιστή παραστάσεις από την Αμερική, Βόρεια και Νότια, την Ασία και, φυσικά, από όλη την Ευρώπη.

Και κάθε τόσο φούντωναν οι προβλέψεις πως το θέατρο θα τινάξει τα πέταλα. Και φτάσαμε, για να μείνω στον τόπο μας, να μπορούμε, αν θέλουμε, οι μανιακοί κάθε μέρα να βλέπουμε θέατρο, αφού τα τελευταία χρόνια καταγράφονται περίπου χίλιες (1.000!!) νέες σκηνοθεσίες, χίλιες νέες πρεμιέρες, κυρίως στην Αττική! Και τώρα, με την πανδημία που μας έλαχε, το θέατρο σώπασε, οι εργάτες του (συγγραφείς, σκηνοθέτες, ηθοποιοί, μεταφραστές, χορογράφοι, σκηνογράφοι, ενδυματολόγοι, μουσικοί, τεχνικοί – φωτιστές, ηχολήπτες, ξυλουργοί, ράφτρες – ταμίες, ταξιθέτες, προπομποί παραγωγής, διαφημιστές) όχι μόνο βρέθηκαν εκτός εργασίας, αλλά με έκπληξή μας (και έκπληξή μου) έμειναν έξω και από τη γλίσχρα, αλλά σωσίβια κρατική ενίσχυση.

Παλιότερα, σε εποχές δύσκολες, ένας ηθοποιός είχε τη δυνατότητα, κάνοντας, συχνά, τη μέρα νύχτα (έτσι αντίστροφη είναι η δουλειά του), να βρει πρόσθετο μεροκάματο στο σινεμά, το ραδιόφωνο, την τηλεόραση και τη διαφήμιση. Τώρα όλα αυτά περνούν τη γνωστή νεκροφάνεια. Αλλά το κράτος, τα μέσα επικοινωνίας και το ιδιωτικό θέαμα επιστράτευσαν (έχω τη γνώμη, δωρεάν) πρωταγωνιστές και τραγουδιστές να ενισχύσουν με τη δημοφιλία τους την κρατική εκστρατεία ανύψωσης του ηθικού ενός εγκλωβισμένου και δύσκολα εξασφαλίζοντος το φαΐ του συμπολίτη μας. Η έλλειψη πρόνοιας για αυτή την πληττόμενη, ήδη από την οικονομική κρίση, και τώρα φιμωμένη ομάδα εργαζομένων βάζει τον καθένα να σκεφτεί πως η τέχνη δεν είναι στη συνείδηση της πολιτείας αγαθό πρώτης ανάγκης, όπως είναι τα κομμωτήρια και τα καταστήματα ζωοτροφών (είμαι φανατικός ζωόφιλος, για να συνεννοούμαστε). Αλλά καλό θα είναι οι όποιοι διαχειριστές της κρίσης να γνωρίζουν σε πόσες και σε ποιες κρίσεις το ελληνικό θέατρο έγινε παρηγοριά και ψυχική ανάταση για το ελληνικό κοινό, κυρίως της μεσαίας τάξης και, κυρίως, του γυναικείου πληθυσμού τα τελευταία χρόνια (80% των θεατών).

Το θέατρό μας όχι μόνον άντεξε στη μεγάλη οικονομική κατάρρευση του 1890 που, εκτός των άλλων, η ηγεσία του αποπειράθηκε και τη γελοία και ντροπιαστική εκστρατεία του 1897, αλλά εφηύρε και μορφές θεάτρου που δεν ανήκουν στην ευρωπαϊκή παράδοση. Το δραματικό ειδύλλιο, το κωμειδύλλιο και η επιθεώρηση είναι θεατρικά κατορθώματα της εποχής της κατάρρευσης του Τρικούπη και της εγκατάστασης στη χώρα του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου που εισέπραττε έσοδα από τα σπίρτα και το φωτιστικό πετρέλαιο έως και τις τράπουλες! Την ίδια εποχή και λίγο αργότερα, με την Επανάσταση στο Γουδί και τον ερχομό του Βενιζέλου, οι συγγραφείς του θεάτρου μάς χάρισαν, χάρη και στις μεγάλες πρωταγωνίστριες (Κοτοπούλη, Κυβέλη, Βερώνη), ένα ιθαγενές δραματολόγιο που μόνο μετά το 1935 ξαναχαρήκαμε: Ξενόπουλος, Π. Χορν, Μελάς, Μπόγρης, Κ. Μπαστιάς, Λιδωρίκης. Το θέατρό μας, με το κατεξοχήν πολιτικό μας θέατρο (άγνωστο στην Ευρώπη), την επιθεώρηση, που έκρινε πολιτική, κοινωνία και ήθη, έγινε σανίδα διάσωσης του εθνικού φρονήματος κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων και, ιδίως, του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Το θέατρό μας όχι μόνο στήριξε τους πολίτες μετά τα τραγικά επακόλουθα της Μικρασιατικής Καταστροφής, αλλά μπόλιασε τον ελληνικό (και αθηναϊκό) επαρχιωτισμό με τη μεγαλοαστική κουλτούρα της Σμύρνης και του ποντιακού πολιτισμού. Στον Πόντο υπήρχε αστικό δράμα, όταν στην Αθήνα κυριαρχούσαν το τσαρούχι και η φουστανέλα! Ο Καλομοίρης, ο Κόντογλου, ο μέγας μαθηματικός Καραθεοδωρή, η Κυβέλη, ο Γιαννίδης, ο Βενέζης, ο Σεφέρης, για να μείνω στην κορυφογραμμή, από τη Μικρά Ασία ξεκίνησαν την πνευματική τους τροφή.

Και για να κάνω μεγάλα άλματα, ήρθε η βαλκανική εποποιία και ύστερα η Κατοχή και ο Εμφύλιος. Και το θέατρο έκανε το καθήκον του. Η Κοτοπούλη και η Κατερίνα, ο Βεάκης, ο Κατράκης έκαναν επιθεώρηση για να τονώσουν τους αγωνιστές που πάλευαν μια φασιστική αυτοκρατορία στην Αλβανία. Η Βέμπο και οι στιχουργοί και οι συνθέτες μας έγραψαν τραγούδια, όχι μόνον παρηγοριάς, αλλά και ενθουσιασμού. Οι στίχοι των τραγουδιών του Τραϊφόρου δεν είναι λιγότερο πολύτιμοι για το ήθος της στιγμής από το σύγχρονο «Πνευματικό Εμβατήριο» του Σικελιανού και τις έξοχες γελοιογραφίες του Δημητριάδη και του Πολενάκη.

Κατά τη διάρκεια του πολέμου, τα θέατρα της Αθήνας παίζουν ακόμα και μεσημέρι και, συχνά, η παράσταση διακοπτόταν για να πάνε ηθοποιοί και θεατές στα καταφύγια κατά τη διάρκεια βομβαρδισμού και, όπως μου έλεγαν ο Ροντήρης και ο Κατράκης, μετά τη λήξη γύριζαν στην αίθουσα και δεν έλειπε κανένας θεατής! Τότε παίχθηκαν οι «Πέρσες» του Αισχύλου με Παξινού, Μινωτή, μετάφραση Γρυπάρη και μουσική Δημήτρη Μητρόπουλου στα ντραμς! Και ήρθε η Κατοχή, με τον Βεάκη, την Παπαδάκη, τον Μυράτ, τον Λογοθετίδη να μπαίνουν στην ουρά με το κατσαρολάκι για να πάρουν φαγητό από το καζάνι που για πνευματικούς ανθρώπους (Σικελιανός, Παλαμάς, Αττίκ) και θεατρίνους παρεχόταν στην αυλή του Πολυτεχνείου. Και στη διάρκεια του Εμφυλίου άνθησε πάλι ένα ακραιφνώς ελληνικό θεατρικό ιδίωμα: η φαρσοκωμωδία (από τον «Φον Δημητράκη» ως το «Οι Γερμανοί ξανάρχονται») που υπογείως σατίριζε ήθη και νοοτροπίες μιας αυταρχικής πολιτικής. Μετά τα πρώτα δείγματα ελεύθερης κριτικής ο Καμπανέλλης γράφει δύο έργα καίριας και βαθιάς κριτικής της πολιτικής και κοινωνικής μας ζωής, την «Εβδομη μέρα της δημιουργίας» και την «Αυλή των θαυμάτων», που μαζί με το τραγούδι, τον Θεοδωράκη, τον Χατζιδάκι, τον Ξαρχάκο, τον Μαρκόπουλο, αλλά και τον Τσιτσάνη, τον Μητσάκη, τον Ακη Πάνου, ανατέμνουν την παθογένεια του κρατικού μας παραλυτισμού.

Και φτάνουμε στην επάρατη τυραννίδα (1967-1974), όπου ανθεί μια κριτική και χειρουργική δραματολογία, η μεγάλη άνθηση του θεάτρου μας με δεκαπέντε σημαντικούς συγγραφείς (από τον Μουρσελά και τον Μάτεσι έως τον Μανιώτη και τον Μέντη) και τολμηρούς σκηνοθέτες (Κουν, Παπαγεωργίου, Γ. Μιχαηλίδης, Βολανάκης, Ευαγγελάτος, Μπάκας, Βουτέρης) που βάζουν τον καθρέφτη απέναντι στο πρόσωπο της κοινωνίας και επιβεβαιώνουν αυτό που έγραψε ο μεγάλος ρώσος συγγραφέας Γκόγκολ: «Μη σπάσεις τον καθρέφτη, χαστούκισε το μούτρο σου». Τώρα το θέατρό μας, χωρίς να ευθύνεται, περνάει μεγάλη κρίση επιβίωσης. Πριν να δούμε ηθοποιούς με κατσαρολάκια στην ουρά, συνδράμετε!