Η Τουρκία στη μέγγενη του «Χάσματος του Lipmann»

Είναι πρόδηλο πως, καθώς ο αστάθμητος παράγων της πανδημίας επιδείνωσε περαιτέρω την ήδη επιβαρυμένη τουρκική οικονομία, το καθεστώς Ερντογάν εισέρχεται στη μέγγενη του περίφημου «Χάσματος του Lipmann» εξαιτίας της ταυτόχρονης στρατηγικής υπερ-επέκτασης (strategic over-extension) και της οικονομικής δυσπραγίας. Το «Χάσμα του Lipmann», κατά τον Σάμιουελ Χάντιγκτον, λαμβάνει χώρα όταν ένα κράτος αδυνατεί να εξισορροπήσει μεταξύ της συνισταμένης της εθνικής ισχύος (Overall National Power) και των δεσμεύσεων (Commitments) που έχει αναλάβει στο πλαίσιο της εξωτερικής πολιτικής, με αποτέλεσμα την αυξανόμενη πολιτική δυσαρέσκεια στο εσωτερικό πεδίο και κατ’ επέκταση τη δυνητική απονομιμοποίηση της εξωτερικής πολιτικής του.

Αποτελεί συνεπώς μείζον ερώτημα κατά πόσο η Αγκυρα δύναται να διατηρήσει (βραχυπρόθεσμα-μεσοπρόθεσμα) άθικτο το υφιστάμενο υβριδικό δόγμα, το οποίο περιλαμβάνει προληπτική στρατιωτική δράση, καθώς η σημαντική συρρίκνωση της οικονομίας δημιουργεί ένα ασφυκτικό πλαίσιο στο καθεστώς Ερντογάν, με το μεγαλεπήβολο όραμα της ατζέντας 2023 να ξεθωριάζει, ενώ η κατάσταση στα μέτωπα της Ιντλίμπ και της Τρίπολης παραμένει αβέβαιη.

Επιπρόσθετα, μετά την πασιφανή αποτυχία της υβριδικής της στρατηγικής στον Εβρο, η τουρκική ηγεσία δέχεται και έντονη αμφισβήτηση στο εσωτερικό, καθώς η αντιπολίτευση την κατηγορεί για εσφαλμένη εκτίμηση των δεδομένων. Τα τελευταία δημοσκοπικά δεδομένα δείχνουν καθίζηση του κυβερνώντος κόμματος, γεγονός που εντείνει την πολιτική αβεβαιότητα, καθώς το μόνο κόμμα που ενισχύει τα ποσοστά του είναι το υπερεθνικιστικό MHP.

Παρά ταύτα, δεν θα πρέπει να παραγνωρίζεται το γεγονός ότι η πανδημία ελάφρυνε έστω και προσωρινά την πίεση του Ασαντ στην Ιντλίμπ, ενώ οι τουρκικές ενισχύσεις – κατά καταφανή παραβίαση του εκπορευόμενου απ’ τον ΟΗΕ εμπάργκο όπλων – σταθεροποίησαν το κλυδωνιζόμενο καθεστώς της Τρίπολης.

Επιπλέον, η Τουρκία, στο πλαίσιο του υβριδικού δόγματος, διατηρεί ακέραια την ενεργή πίεση (active suasion) κατά της Ελλάδας και της Κύπρου μέσω των συνεχών υπερπτήσεων, των παραβιάσεων του Ελληνικού Εναερίου Χώρου και των παράνομων γεωτρήσεων εντός της κυπριακής ΑΟΖ, ενώ ταυτόχρονα συνεχίζει να επενδύει στη λανθάνουσα πίεση (latent suasion) που επιφέρει στον ελληνικό μηχανισμό εθνικής ασφάλειας η συνεχιζόμενη επικρεμάμενη απειλή της περαιτέρω εργαλειοποίησης των μεταναστευτικών ροών ως όπλου εξαναγκασμού (weaponization of migration) ταυτόχρονα σε Αιγαίο και Εβρο.

Καθώς η κρίση της οικονομίας βαθαίνει, περιορίζεται το περιθώριο επιλογών της τουρκικής ηγεσίας. Το σενάριο ουσιαστικής επαναπροσέγγισης με τις ΗΠΑ, ώστε η Τουρκία να δύναται να δανειστθεί φθηνά μέσω IMF και να εξυπηρετήσει το εξωτερικό της χρέος (foreign debt), αποτελεί δυνητική εκδοχή, όχι όμως ευκταία για το προφίλ του τούρκου προέδρου, ενώ προσκρούει στο «αντίτιμο» των S-400 και την πιθανότητα σημαντικής «ρωγμής» στις τουρκο-ρωσικές σχέσεις.

Το αβέβαιο τοπίο που διαγράφεται στη γείτονα χώρα προϊδεάζει για μια κίνηση υψηλού πλην ελεγχόμενου ρίσκου του τούρκου προέδρου στο πολιτικό/διπλωματικό πεδίο προς διατήρηση της πρωτοβουλίας στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής και της τόνωσης του «τραυματισμένου» ηγετικού προφίλ του Ταγίπ Ερντογάν.

Σε ό,τι αφορά τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, η τουρκική υβριδική προσέγγιση θα συνεχιστεί με αυξομειώσεις, ενώ θα πρέπει να καταστεί σαφές στην ελληνική ηγεσία πως η επιλογή της στρατιωτικής δράσης από την Αγκυρα δεν θα πρέπει να αποκλειστεί υπό συγκεκριμένες συνθήκες, καθώς εμπεριέχεται στο τουρκικό φάσμα επιλογών ως αναπόσπαστο κομμάτι μιας δυναμικής διαδικασίας διαπραγμάτευσης (dynamic bargaining process) στο πλαίσιο της δημιουργίας τετελεσμένων (fait accompli), ενώ πιθανολογείται και ως έσχατη λύση σωτηρίας του γοήτρου (reputation) της τωρινής τουρκικής ηγεσίας, αν θεωρήσει ότι στερείται άλλης επιλογής.

Ο Κωνσταντίνος Θ. Λαμπρόπουλος είναι στρατηγικός αναλυτής, εταίρος Κέντρου Μελετών Ασφάλειας της Γενεύης