Οι νύχτες του Παμούκ με την πανούκλα

Μπορεί ο κορωνοϊός για τον υπόλοιπο κόσμο να είναι μια πρόσφατη ιστορία αλλά για τον Ορχάν Παμούκ είναι μια σχέση που κρατάει τέσσερα χρόνια. Οσο διαρκεί δηλαδή η συγγραφή του νέου του βιβλίου, στο οποίο αποτυπώνει το ξέσπασμα μιας επιδημίας. Ο βραβευμένος με Νομπέλ Λογοτεχνίας τούρκος συγγραφέας έχει χτίσει ήδη στο χειρόγραφό του έναν κόσμο που ανατρέπεται λόγω της πανούκλας. Τους τελευταίους μήνες μάλιστα μοιάζει να «ξέφυγε» από τις σελίδες του υπολογιστή του και να ενώνεται με την καθημερινότητα του πλανήτη. Οπως αναφέρει ο ίδιος στον ιστότοπο της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Κολούμπια (Columbia School of the Arts), όπου διδάσκει: «Εργάζομαι σκληρά προσπαθώντας να τελειώσω τις “Νύχτες της πανούκλας”, ένα ιστορικό μυθιστόρημα που λαμβάνει χώρα το 1901 κατά τη διάρκεια της τρίτης πανδημίας πανούκλας. Αρχισα να γράφω αυτό το μυθιστόρημα πριν από τέσσερα χρόνια. Ξαφνικά όλες οι ιστορίες πανούκλας που διάβαζα κι έγραφα άρχισαν να συμβαίνουν έξω στους δρόμους. Αυτό με ξάφνιασε και με καθυστέρησε για λίγο. Αλλά τώρα είμαι αποφασισμένος να τελειώσω το ιστορικό μου μυθιστόρημα».

Σε αυτή τη νέα του δημιουργική περιπέτεια ο Παμούκ αναζήτησε περιπτώσεις πανδημιών που έπληξαν τον κόσμο σε βάθος αρκετών αιώνων μέσα από τα βιβλία που τις περιγράφουν και μελέτησε τις επεκτάσεις τους στην κοινωνία της κάθε εποχής. Γι’ αυτό και όταν ο κορωνοϊός χτύπησε την πόρτα της εποχής μας φίλοι, συγγενείς, εκδότες και δημοσιογράφοι που γνωρίζουν το αντικείμενο του μυθιστορήματός του τον κατακλύζουν με ερωτήσεις σχετικά με τις ομοιότητες της τωρινής κρίσης με τις ιστορικές επιδημίες πανώλης και χολέρας. Τις παρατηρήσεις του τις συμπεριέλαβε σ’ ένα κείμενο που έγραψε πριν από λίγες εβδομάδες για τους «New York Times», το οποίο δημοσιοποιήθηκε επίσης στη γαλλική «Liberation». Οπως επισημαίνει σε όλη την ιστορική διαδρομή της ανθρωπότητας η εξουσία αντιδρά με τον ίδιο τρόπο στις επιδημίες: καθυστερημένα και προσπαθώντας να αποκρύψει την αλήθεια για την έκτασή τους. «Στις πρώτες σελίδες του “Ημερολογίου της χρονιάς της πανούκλας”, ο Ντάνιελ Ντεφόε αναφέρει ότι το 1664 οι τοπικές Αρχές σε ορισμένες συνοικίες του Λονδίνου προσπάθησαν να εμφανίσουν τον αριθμό των θανάτων από την πανούκλα χαμηλότερο από εκείνον που προκάλεσαν άλλες ασθένειες. Στους “Αρραβωνιασμένους”, ο ιταλός συγγραφέας Αλεσάντρο Μαντσόνι περιγράφει και υποστηρίζει την οργή του πληθυσμού για την αντίδραση των αρχών στην επιδημία του 1630 στο Μιλάνο. Ο Μαντσόνι έδειξε ότι η πανούκλα εξαπλώθηκε ταχύτατα επειδή ήταν ανεπαρκή τα περιοριστικά μέτρα που αποφασίστηκαν, η επιβολή τους ήταν χαλαρή και οι συμπολίτες του δεν τα έλαβαν υπόψη» αναφέρει.

ΕΙΣΑΓΟΜΕΝΕΣ ΕΠΙΔΗΜΙΕΣ. Ενα αγαπημένο αφήγημα όσων αμφισβητούσαν τη διασπορά των ασθενειών ήταν η εισαγωγή τους από το εξωτερικό με σκοπό την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη βλάβη. Κάτι αντίστοιχο έχει ακουστεί και στις μέρες μας από τα χείλη ισχυρών ανδρών όπως ο Ντόναλντ Τραμπ. Ωστόσο, στην εποχή της πληροφόρησης η άγνοια μοιάζει με κακόβουλη επιλογή. «Σ’ έναν κόσμο χωρίς εφημερίδες, ραδιόφωνο, τηλεόραση ή Διαδίκτυο, η αναλφάβητη πλειοψηφία είχε μόνο τη φαντασία της για να μπορέσει να κατανοήσει πού βρισκόταν ο κίνδυνος, τη σοβαρότητά του και την έκταση του μαρτυρίου που μπορούσε να προκαλέσει. Αυτή η εξάρτηση από τη φαντασία έδινε στον φόβο κάθε ατόμου τη δική του ατομική φωνή και του προσέδιδε μια λυρική ποιότητα – τοπική, πνευματική και μυθική» επισήμανε ο συγγραφέας.

Αυτές τις μικρές ιστορίες μεταπλάθει στο βιβλίο του ώστε να εκφράσει τους συλλογικούς φόβους κι ανησυχίες. Επηρεασμένος μάλιστα από ιατρικά κείμενα και φωτογραφίες που εντόπισε στο πλαίσιο της έρευνάς του τα τελευταία τρία χρόνια, προσπαθεί παράλληλα να σκιτσάρει, με αρκετά απλοϊκές γραμμές όπως το παραδέχεται και ο ίδιος, τον κόσμο που πλάθει στις σελίδες του έργου του. Φιλοδοξία του να ντύσει τις λέξεις του με εικόνες. Ετσι, θα ικανοποιήσει μάλλον τη σχεδιαστική του ανάγκη που φρενάρισε ο κορωνοϊός. Μια έκθεσή του που θα περιόδευε στην Κίνα με αντίγραφα κατασκευών από το προηγούμενό του έργο «Museum of innocence» ακυρώθηκε ενώ στην έκθεση με δημιουργίες του τον Ιούνιο στη Γερμανία που επιμελήθηκε ο Γκέρχαρντ Στέιντλ δύσκολα θα παραβρεθεί. Αρκετά πίσω θα πάει κι ένας νέος τόμος με τίτλο «Αναμνήσεις από μακρινά βουνά» που θα κυκλοφορήσει ο γαλλικός εκδοτικός οίκος Gallimard με επιλογή σελίδων του με σχέδια από το ημερολόγιο που κρατάει εδώ και χρόνια.