Το τέλος της λιτότητας;

Βρετανός πρωθυπουργός από το κόμμα της Μάργκαρετ Θάτσερ εθνικοποιεί τους σιδηροδρόμους της χώρας (για τουλάχιστον 6 μήνες), ενώ απορρίπτει προϋπολογισμό λιτότητας προς όφελος μεγαλύτερων κρατικών δαπανών. Η Γερμανία αφήνει στην άκρη την παραδοσιακή αποστροφή της για έκτακτες δαπάνες και διευκολύνει, έστω και με δυσκολία, άλλες χώρες να αγνοήσουν το όριο για τα ελλείμματα. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα αφήνει την συνήθη στάση αναμονής και αδράνειας και αγοράζει κρατικά ομόλογα ενώ προτρέπει τους ηγέτες των χωρών – μελών να πάρουν πιο τολμηρές αποφάσεις για να ρίξουν μεγαλύτερα κονδύλια στις οικονομίες τους.

Η πανδημία του κορωνοϊού ταρακουνά τον πλανήτη και ανοίγει τον δρόμο για μια αλλαγή στην οικονομική πολιτική της λιτότητας που βαραίνει την Ευρώπη εδώ και καιρό. Με τις αποφάσεις της Συνόδου Κορυφής να εκκρεμούν για το πώς θα δοθεί το περίπου 1,5 τρισ. ευρώ, οι αναλυτές αναρωτιούνται εάν αυτό μπορεί πέραν από μια έκτακτη ανάγκη να αποτελέσει νέα τάση στην οικονομία. Οχι, λένε κατηγορηματικά οι Γερμανοί. Ομως κάποιοι κάνουν λόγο για την «επιστροφή του κεϊνσιανισμού». Και ορισμένοι μιλούν για έναν «νέο δρόμο του καπιταλισμού».

Στη διάρκεια της τελευταίας κρίσης, το 2008, οι κυβερνήσεις προστάτευσαν τους θεσμούς πολύ περισσότερους από τους πολίτες. Μειώθηκαν οι δαπάνες για τις δημόσιες υπηρεσίες, μεταξύ των οποίων και η υγεία, κάτι για το οποίο τώρα μετανιώνουν πικρά. Σήμερα, 12 χρόνια αργότερα, γίνεται αγώνας για να σωθούν θέσεις εργασίας. Είναι μια ευκαιρία για επενδύσεις και ανασύσταση των υπηρεσιών και των υποδομών των χωρών – μελών, είναι μια ευκαιρία «να γίνει ένας καπιταλισμός αλλιώς», υποστηρίζουν τώρα οι οικονομολόγοι.

Το ίδιο φαίνεται να ισχύει, ίσως σε μεγαλύτερο βαθμό, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Ο Τζον Μέναρντ Κέινς, που θεωρούσε ότι σε περιόδους κρίσεων η μόνη λύση είναι οι κρατικές δαπάνες, έρχεται και πάλι στο προσκήνιο, με τις τεράστιες ενέσεις ρευστότητας που αποφάσισε η Fed και τις διασώσεις επιχειρήσεων – σε επίπεδα που η χώρα δεν έχει ξαναδεί, όλα μετά το σαρωτικό πέρασμα της πανδημίας και τους νεκρούς που αγγίζουν τους 60.000.

Η αμερικανική οικονομία συνήθως δεν δαπανά αφειδώς, παρατηρεί στο «Foreign Affairs» ο Μαρκ Μπλάθι, καθηγητής Διεθνούς Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Μπράουν. «Συνήθως προσαρμόζεται στα οικονομικά σοκ μέσω ανεργίας και λιτότητας – ιδιαίτερα σε επίπεδο πολιτειών, όπου συχνά απαιτείται από τους κυβερνήτες να διατηρήσουν ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς». Ομως, παρατηρεί, δεν χρειάζεται παρά να κοιτάξουμε τις δύο μεγάλες κρίσεις του 20ού αιώνα: τη Μεγάλη Υφεση και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ως αντίδραση σε αυτά τα σοκ, η αμερικανική κυβέρνηση απέρριψε και τις δύο φορές τη λιτότητα και αύξησε τους φόρους προκειμένου να χρηματοδοτήσει το μεγαλύτερο πρόγραμμα κατασκευής υποδομών στην ιστορία των ΗΠΑ. «Κάτι που θα πρέπει να κάνει και σήμερα» παρατηρεί ο καθηγητής, «αυτή τη φορά χρησιμοποιώντας τα χρήματα προκειμένου να επανοικοδομήσει το σύστημα υγειονομικής φροντίδας». Κι αυτό είναι κάτι που ισχύει και για την Ευρώπη.

Ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ εκλέχτηκε πρόεδρος των ΗΠΑ το 1932 στην κορύφωση της Μεγάλης Υφεσης, εν μέρει επειδή οι Αμερικανοί αναζητούσαν έναν ηγέτη που θα απέρριπτε τη λιτότητα και θα πρόσφερε ελπίδα. Αυτό και έκανε. «Το βασικό μας καθήκον είναι να δώσουμε στους ανθρώπους δουλειά» ανέφερε στην ομιλία της ορκωμοσίας του. Στις πρώτες 100 ημέρες διακυβέρνησής του, υπέγραψε 15 νομοσχέδια και ένα τεράστιο πρόγραμμα υποδομών που έδωσε δουλειά σε 8 εκατομμύρια Αμερικανούς: έχτισαν γέφυρες, δρόμους, σχολεία, μουσεία, πάρκα, ζωολογικούς κήπους, πανεπιστήμια και πολλά άλλα. Εως το 1938 οι ΗΠΑ είχαν ξοδέψει περισσότερα χρήματα στην κοινωνική πρόνοια από οποιαδήποτε άλλη χώρα στον κόσμο. Πώς τα πλήρωσε η κυβέρνηση όλα αυτά; Αυξάνοντας τους φόρους και παίρνοντας δάνεια. Οι δαπάνες στην κοινωνική πρόνοια οδήγησαν στην άνθηση της χώρας και της οικονομίας.

Οπως λοιπόν έμαθαν πολύ καλά από τις εποχές εκείνες οι ηγέτες της Δύσης, όταν απαιτείς συλλογικές θυσίες πρέπει και να προσφέρει ένα κοινωνικό συμβόλαιο επωφελές για όλους, σημειώνουν οι «Financial Times». Ο αγώνας για τον περιορισμό της πανδημίας ανέδειξε το πόσο απροετοίμαστα είναι τα συστήματα υγείας. Και αυτά είναι τα πρώτα στα οποία θα πρέπει να γίνουν οι μεγαλύτερες επενδύσεις. Τα θύματα του Covid-19 μπορεί να είναι κυρίως οι ηλικιωμένοι, όμως τα μεγαλύτερα θύματα της καραντίνας είναι νέοι και ενεργοί πολίτες, που τους ζητήθηκε να αφήσουν σπουδές και εργασίες. «Τώρα» γράφει η συντηρητική οικονομική εφημερίδα «θα πρέπει να αποζημιωθούν εκείνοι που υπέστησαν τη μεγαλύτερη ζημιά από τις εθνικές προσπάθειες. Χρειάζονται ριζικές μεταρρυθμίσεις – αντιστρέφοντας την πορεία που είχε χαραχθεί τις τελευταίες δεκαετίες. Οι κυβερνήσεις πρέπει να δουν τις δημόσιες υπηρεσίες ως επενδύσεις και όχι ως βάρη και να κάνουν την αγορά εργασίας λιγότερο ανασφαλή. Τα προνόμια των πλουσίων τίθενται εν αμφιβόλω. Πολιτικές που μέχρι τώρα θεωρούντο εκκεντρικές, όπως το βασικό εγγυημένο εισόδημα και οι φόροι στους εύπορους, θα πρέπει πια να ληφθούν σοβαρά υπόψη». Κάτι αλλάζει στη διεθνή οικονομική σκηνή, με την πρωτόγνωρη κατάσταση που ζούμε να διαμορφώνει νέες αντιλήψεις ή να φέρνει στο προσκήνιο παλιότερες που είχαν μπει στο περιθώριο. Το τέλος της λιτότητας θα είναι βραχυπρόθεσμο ή κάτι περισσότερο;