Η επταετής καραντίνα{CR}

Στις 21 Απριλίου 1967, η χώρα μπήκε σε καραντίνα επτά χρόνια. Στο όνομα του κομμουνιστικού κινδύνου, σε λίγες μέρες μετατράπηκε σε ένα αυταρχικό σύστημα κλειστών οριζόντων και χαμηλών προσδοκιών. Μια χωροφυλακίστικη επαρχία, που δεν δίωκε απλώς τα φρονήματα αλλά, πρωτίστως, την εξωστρέφεια. Η χούντα έκλεισε όχι μόνο την πόρτα αλλά και τα παράθυρα σε ό,τι συνέβαινε στον δυτικό κόσμο – περίοδο που συνέβαιναν πολλά, που άλλαζαν πολλά.

Αυτοί που έζησαν την αυταρχική αναπνοή της 21ης Απριλίου ήσαν, πρωτίστως, οι άνθρωποι του Τύπου – κυρίως των εφημερίδων, που έως τότε ήταν και οι μόνες ελεύθερες φωνές, τα μόνα ΜΜΕ που δεν ανήκαν στη δικαιοδοσία του κράτους. Οσες συνέχισαν να κυκλοφορούν, μετά την επιβολή της δικτατορίας, ήσαν οι βασικές δίοδοι μέσω των οποίων οι αναγνώστες πληροφορούνταν ό,τι γινόταν εκτός της χώρας. Ο,τι γινόταν εντός, ούτως ή άλλως, το πληροφορούνταν φιλτραρισμένο από τους μηχανισμούς λογοκρισίας, με τους οποίους συναντιούνταν τακτικά οι άνθρωποι του Τύπου της εποχής. Οι οποίοι περνούσαν μηνύματα στους πολίτες μόνο δι’ υπαινιγμών, μέσω παραπομπών και παραβολών. Τα ίδια ακριβώς έκανε και η τέχνη, κυρίως η λογοτεχνία και το θέατρο.

Ηταν μια εποχή καλλιτεχνικά άνυδρη. Λίγα τα μεγάλα γεγονότα. Κι ένα από αυτά τα λιγοστά, η κυκλοφορία το 1970 από τον εκδοτικό οίκο Κέδρος, της Νανάς Καλλιανέση, του συλλογικού τόμου υπό τον τίτλο «Δεκαοχτώ Κείμενα». Ηταν μεν περίοδος που το καθεστώς είχε επιλέξει ένα δρόμο φιλελευθερισμού, ο έλεγχος είχε χαλαρώσει, αλλά το άγρυπνο μάτι της Ασφάλειας του καθεστώτος καραδοκούσε. Οι δεκαοχτώ λογοτέχνες ή θεωρητικοί της λογοτεχνίας που συμμετείχαν με κείμενα μόνο μερικά από τα οποία ασκούνταν στο παιχνίδι των υπαινιγμών, καθώς και η εκδότρια, γνώριζαν ότι συμμετείχαν σε μια πράξη υψηλού συμβολισμού. Μια πράξη αντίστασης, η οποία ήταν ενδεχόμενο να έχει σοβαρές συνέπειες γι’ αυτούς. Δεν τις υπολόγισαν.

Μανόλης και Νόρα Αναγνωστάκη, Αλέκος Αργυρίου, Θανάσης Βαλτινός, Νίκος και Λίνα Κάσδαγλη, Αλέξανδρος Κοτζιάς, Τάκης Κουφόπουλος, Μένης Κουμανταρέας, Μίμης Μαρωνίτης, Σπύρος Πλασκοβίτης, Ρόδης Ρούφος, Τάκης Σινόπουλος, Καίη Τσιτσέλη, Στρατής Τσίρκας, Θ.Δ. Φραγκόπουλος, Γιώργος Χειμωνάς, εκτός από τα κείμενά τους, έδωσαν και τη διεύθυνση του σπιτιού τους, σε περίπτωση που το καθεστώς επιδίωκε να τους καλέσει για τα περαιτέρω (ο Πλασκοβίτης, ήδη, κρατούνταν στις φυλακές της Αίγινας). Ο Γιώργος Σεφέρης, που πρωτοδημοσίευσε στα ελληνικά τις «Γάτες τ’ Αη Νικόλα», ζούσε στο Λονδίνο, αλλά η συμμετοχή του ήταν ειδικής βαρύτητας, καθόσον ήταν ο κάτοχος του βραβείου Νομπέλ.

Αριστεροί και φιλελεύθεροι αστοί διανοούμενοι, συγγραφείς και ποιητές δήλωσαν έτσι ότι ο πνευματικός κόσμος ασφυκτιούσε στις συνθήκες της απριλιανής χούντας. Δεν αρκούσε η άρση της προληπτικής λογοκρισίας από το καθεστώς, η «χειραφέτηση της πνευματικής ζωής» του τόπου ήταν υπόθεση απόλυτης ελευθερίας. Ηταν υπόθεση δημοκρατίας. Από τη σκοπιά του, καθένας από τους συγγραφείς των Δεκαοχτώ Κειμένων, δήλωνε την πίστη του «σε κάποιες θεμελιακές αξίες, με πρώτη ανάμεσά τους το δικαίωμα της ελεύθερης πνευματικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας, που δεν θα παύσουμε να διεκδικούμε και που συνδέεται αναπόσπαστα με τον σεβασμό της γνώμης και της αξιοπρέπειας όλων ανεξαίρετα των δημιουργών, αλλά και του κάθε ανθρώπου».

Ηταν η πιο ουσιώδης, η πιο μεστή και η πιο εκκωφαντική αντιστασιακή πράξη. Εκτός των άλλων δεν άφηνε σε κανέναν τη δυνατότητα του ετεροπροσδιορισμού: κανείς δεν μπορούσε να αποδώσει στην πράξη το εκ των υστέρων νόημα που επιθυμούσε στα γεγονότα. Η καπηλεία δεν ήταν εφικτή. Γι’ αυτό και καμία ιδεολογικοπολιτική τελεολογία δεν στηρίχτηκε, αργότερα, στην παρρησία όσων συμμετείχαν σε εκείνη την έκδοση, την ανεξάρτητη και απαλλαγμένη από οποιαδήποτε μικροκομματική ιδιοτέλεια.