Η τρυφερή Νατάσα, {LF}ο σκοτεινός Σταβρόγκιν

Ο κριτικός λογοτεχνίας Τζορτζ Στάινερ έφυγε από τη ζωή στις 3 Φεβρουαρίου, σε ηλικία 89 ετών, αφήνοντας ως παρακαταθήκη σημαντικούς τίτλους για τη γλωσσολογία, τη θεωρία της λογοτεχνίας, την ανάγνωση των μεγάλων κλασικών και την ιστορία του δυτικού πολιτισμού (στη μεγάλη πλειονότητά τους κυκλοφορούν στα ελληνικά). Ο ιστορικός και ομότιμος καθηγητής του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Θάνος Βερέμης επιλέγει το βιβλίο «Τολστόι ή Ντοστογιέφσκι» (εκδ. Αντίποδες, μτφ. Κώστας Σπαθαράκης, 2015) για να θυμηθεί την προσωπική «ανάγνωση» στο έργο ενός μεγάλου στοχαστή.

Οταν φεύγει ένας επώνυμος που μας συνοδεύει χρόνια με την παρουσία του είναι σαν να χάνουμε έναν καλό φίλο. Διαβάζουμε το όνομά του αλλά ξέρουμε ότι δεν υπάρχει πια.

Η αποδημία του George Steiner δεν άφησε κενά γιατί το έργο του απαντάει στου κόσμου τα ερωτήματα στη λογοτεχνία που μοιράζεται μαζί μας. Από τα πιο ζωντανά είναι όσα θέτει για τον Tolstoy και τον Dostoyevsky. Δύο μεγάλους δημιουργούς με διαφορές ανάμεσά τους χωρίς τέλος. Ο Steiner παρομοιάζει το έργο του πρώτου με την επική ποίηση του Ομήρου και του δεύτερου με τη δραματική τέχνη της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας. Στην τέχνη του έπους οι άνθρωποι είναι επιφορτισμένοι με τους ρόλους που τους ανέθεσε η μοίρα, αυτή τους αποσύρει με τη βία από τη ζωή ή τους διατηρεί για να τους μεταμορφώσει αργότερα ο χρόνος. Ο Μενέλαος ζει με την Ελένη για να γεράσουν με την αλήθεια του γάμου τους, ο Αγαμέμνων θα γνωρίσει την εκδίκηση της Κλυταιμνήστρας για τη θυσία της Ιφιγένειας.

Ο Tolstoy ρυθμίζει τον βίο των ηρώων του με τον προσήκοντα ρεαλισμό. Η τρυφερή Νατάσα με τις παιδικές απορίες όταν αρχίζει το μυθιστόρημα «Πόλεμος και Ειρήνη» εμφανίζεται στο τελευταίο κεφάλαιο μεγαλωμένη από τη ζωή και τις φροντίδες τις μητρότητας να λογαριάζει με προσοχή τα οικονομικά του σπιτιού. Ο Pierre, πάντα στο πλευρό της, διατηρεί κάτι από την αφέλεια της νεότητάς του αλλά έχει και αυτός βαρύνει από τις ανάγκες της οικογένειας, το έπος παρακολουθεί το σενάριο της ζωής και επιφυλάσσει για τους επαναστάτες, σαν την Αννα Καρένινα, τον θάνατο. Από νωρίς ο Tolstoy μας προειδοποιεί για τις τρεις εποχές της αγάπης. Πρώτον, του ρομαντικού έρωτα που ξεπερνάει το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, δεύτερον, του σαρκικού πάθους και τρίτον, της συνήθειας που κυριαρχεί στο τέλος σε όλα περίπου τα έργα αγάπης στη λογοτεχνία που ασχολούνται με τους νεανικούς έρωτες και το δραματικό τους τέλος σε καμία σχεδόν δεν προλαβαίνει να γεράσει.

Οι ήρωες του Dostoyevsky είναι εφήμεροι, ζουν με ένταση το μοναδικό τους πάθος χωρίς προδιαγεγραμμένο σενάριο. Οσα τους συμβαίνουν φαίνονται τυχαία. Ο σκοτεινός ήρωας από τους δαιμονισμένους, ο Stavrogin, φέρνει από την Ευρώπη τα καινά δαιμόνια του έργου και καταστρέφει ό,τι αγγίζει. Ακόμη και η σκέψη του είναι μια επιδημία που μαστίζει το περιβάλλον του. Αποφασίζει ο ίδιος να αποσύρει την ύπαρξή του από αυτόν τον κόσμο για να τον απαλλάξει από τις πράξεις του. Στο «Εγκλημα και Τιμωρία» ο δολοφόνος των δύο γυναικών, ο Raskolnikov, παραδίδεται στη δικαιοσύνη γιατί δεν συγχωρεί ο ίδιος τα εγκλήματά του. Οι πρωταγωνιστές του Dostoyevsky δρουν σαν να είναι ανεξάρτητοι από τη βούληση του δημιουργού τους και του αναγνώστη. Είναι σαν να παρακολουθούν κάποιον απρόβλεπτο εσωτερικό ρυθμό. Ο πρίγκιπας Miskin στον «Ηλίθιο», που θέτει την ευσπλαχνία πάνω από την αγάπη, είναι φορέας ερήμωσης. Αυτά και πολλά ακόμη μαθαίνουμε από τον Steiner για τους δύο κορυφαίους Ρώσους. Στη σκέψη του Steiner για την αρχαία τραγωδία ο Ανέστιος είναι ο πιο δυστυχισμένος, όπως ο Ηρακλής που σκοτώνει τυφλωμένος από την Ηρα όλη του την οικογένεια και έτσι καταστρέφει ο ίδιος την εστία του. Ομως οι ήρωες της τραγωδίας είναι πάντα άτομα όχι κοινού διαμετρήματος. Διαθέτουν νου και δύναμη που τους επιτρέπει, αν όχι να υπερβούν, τουλάχιστον να εκλογικεύσουν τη μοίρα τους. Στις σύγχρονες τραγωδίες, όπως στα έργα του Beckett ή των Wozzeck του Buchner, το κακό χτυπάει και άτομα μειωμένης αντίληψης και δυνατότητας έκφρασης. Η αδυναμία αυτή συνιστά το πιο τραγικό στοιχείο στη σύγχρονη δραματουργία. Είναι ειμαρμένη της άγνοιας.

Ο Steiner επισημαίνει ακόμη ότι ο Shakespeare τελειώνει συνήθως τα έργα του με μια νότα αισιοδοξίας. Ο Cassius θα γίνει χρηστός διοικητής της Κύπρου μετά τον Οθέλλο, η Δανία θα βρει τον βασιλιά που της πρέπει μετά τον Αμλετ. Η μεταφροϊδική, μεταμαρξιστική και μεταμοντέρνα εποχή μας δεν διαθέτει την πίστη για ανάλογες ελπίδες. Εμείς που ζούμε πιο κοντά στην αγράμματη πλειονότητα των σκοτισμένων ανθρώπων του Tennessee Williams θα αρκεστούμε στη μουσική τους.

{1BSYG}Τζωρτζ Στάινερ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Τολστόι ή Ντοστογιέφσκι{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Κώστας Σπαθαράκης, 2015{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 11,55 ευρ{4BTIM}ώ