Η τέχνη μετά την πανδημία

«Κοιτάτε, αλλά δεν αγγίζετε». Η γραφειοκρατική προσταγή στα μεγάλα μουσεία παίρνει την εκδίκησή της. Οι μεγάλοι ζωγράφοι είναι μπροστά μας, αλλά απλησίαστοι. Ο Γκόγια εκπέμπει μηνύματα, ο Βερμέερ ανοίγει παράθυρα στο φως, ο Βαν Ντάικ διαφυλάσσει το «memento mori» από τα αδιάκριτα βλέμματα των καταναλωτών της τέχνης. Η online περιήγηση ήταν μια κάποια λύση στις ώρες του αυτοεγκλεισμού, αλλά την ίδια στιγμή είναι και μια υπενθύμιση για το μέλλον. Ο χρόνος για την παγκόσμια τέχνη έχει παγώσει. Φορείς και εκπρόσωποί της προσπαθούν να διακρίνουν την επόμενη ημέρα μέσα από τον γυάλινο θόλο της καραντίνας.

Υπάρχει εξαρχής ένα παράδοξο με την τέχνη: όλοι την επικαλούμαστε ως παρηγορητική δύναμη – έως και ψυχοθεραπευτική -, αλλά οι περισσότεροι επιδεικνύουν μινιμαλισμό απαιτήσεων όταν έρχεται η σειρά της «σωτηρίας» της. Πρώτα η βάση και μετά το εποικοδόμημα. Και τι εποικοδόμημα; Με τα λόγια του αμερικανού κριτικού τέχνης Τζέρι Σαλτζ: «Ενας κόσμος γιγαντιαίος, υπερδραστήριος, τσιρκολάνικος, εμπροσθοβαρής, και ψυχρά “επαγγελματικός” – με εμπειρίες που προέρχονται από έναν πακτωλό χρημάτων, κατά κύριο λόγο συγκεντρωμένο στα χέρια 1.500 τυχερών λευκών». Σε μια τέτοια υπερδομή, όπου η «απληστία είναι η φόρμα», κατά την έκφραση του Φραντσέσκο Μπονάμι, οι κλυδωνισμοί δεν αργούν. Στις μεγαλύτερες επιθεωρήσεις τέχνης περνούν ήδη οι μελανές προβλέψεις για τη διόγκωση των ανισοτήτων που κυριαρχούν στο εικαστικό σύμπαν. Κατά μία έννοια, αυτό που συμβαίνει στα εργαστήρια των ζωγράφων και των γλυπτών περιγράφεται ως μια μικρογραφία του turbo καπιταλισμού: οι μεγάλες γκαλερί και οι δημιουργοί-σταρ επιβιώνουν, ενώ το χάσμα μεγαλώνει με οποιονδήποτε ακολουθεί. Οι καλλιτέχνες που υπό άλλες συνθήκες θα ανήκαν στην underground σκηνή της δεκαετίας του 1970, σήμερα περνούν κάτω από τα ραντάρ. Τα έργα των ανώνυμων «χειρωνακτών» γίνονται viral σ’ ένα νέο περιβάλλον, όπου η αξία τους είναι η δωρεά τους. Κάποτε, όμως, κάποιος θα πρέπει να βάλει ξανά το ταμπελάκι με την τιμή.

Η «Wall Street Journal» δημοσίευσε ήδη ρεπορτάζ για τα άδεια ταμεία πολιτιστικών οργανισμών που δεν έχουν απόθεμα πάνω από έναν μήνα. Και μόλις στις 4 Απριλίου – για να μείνουμε στο πιο πρόσφατο παράδειγμα – το «Indianapolis Contemporary», μουσείο αφιερωμένο στη σύγχρονη τέχνη, ανακοίνωσε λουκέτο. Το σκεπτικό ακούγεται ως δυσοίωνη επωδός στον ευρύτερο χώρο: «Ο αντίκτυπος του κορωνοϊού θα επιδεινώσει τις οικονομικές δυσχέρειες και θα μειώσει τις δυνατότητες για το στήσιμο εκθέσεων». Ο οίκος δημοπρασιών Σόθμπις, από την άλλη, έδωσε αναγκαστική άδεια σε 200 εργαζομένους του, ενώ η Frieze της Νέας Υόρκης ανακοίνωσε ότι θα αποζημιώσει κατά 100% τους καλλιτέχνες που επρόκειτο να συμμετάσχουν στην ανοιξιάτικη διοργάνωση. Και στον τομέα της εκπαίδευσης: το Ινστιτούτο Τέχνης του Σαν Φρανσίσκο, με ιστορία 150 ετών, δημοσιοποίησε ότι δεν θα δεχθεί για πρώτη φορά σπουδαστές το επόμενο φθινόπωρο. Οσο για τις δημοπρασίες, που θα συνεχίσουν να κινούν χρήμα στην ψηφιακή αγορά, ο Σαλτζ αφήνει μία δόση από βιτριόλι ικανή για αναισθησία: «Δυστυχώς θα αποδειχθούν οι κατσαρίδες μέσα στο ανθρακωρυχείο της τέχνης…».

Η ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ. Δεν είναι, πάντως, όλα δυσοίωνα για την επόμενη μέρα της τέχνης. Κυρίως επειδή η αποστολή της να εξερευνήσει τον κόσμο δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Και επειδή μέχρι σήμερα δεν έχει επιβεβαιωθεί από την ιστορία ότι οι πανδημίες μπορούν να εξοντώσουν τη δημιουργικότητα. Αλλη είναι η ανησυχία στην οποία συγκλίνουν οι άνθρωποι του χώρου. Προϋπήρχε του κορωνοϊού και – πολλοί φοβούνται – θα συνεχίσει να μας απασχολεί στο μετα-αποκαλυπτικό τοπίο: η αδυναμία του παγκόσμιου εικαστικού χωριού να προσαρμοστεί στις νέες ανάγκες. «Η τέχνη δεν αφορά τον επαγγελματισμό, τις επιδόσεις, τις εισφορές και την ασφάλεια. Σημαίνει εκκεντρικότητα, ρίσκο, αντίσταση και προσαρμογή» γράφει ξανά ο Τζέρι Σαλτζ. Και ο Μάικ Ιγκαν, ιδιοκτήτης της ονομαστής Γκαλερί Ramiken, συμπληρώνει: «Η τέχνη δεν θα επιβιώσει επειδή είναι κάτι βαρετό που το αφήνεις στην ησυχία του ή ένα κοινωνικό αγαθό το οποίο οφείλουμε να στηρίξουμε λόγω της ευθύνης που μας ενώνει. Η τέχνη θα εκραγεί μαζί με τις επιθυμίες των ανθρώπων, τα δάκρυα, τις κραυγές και τους θανάτους».

Ή, όπως το έθεσε ο κριτικός του «New Yorker», Peter Schjeldahl, η επιστροφή μας στα μουσεία θα είναι μια κρίση συνείδησης: «Ο,τι υπάρχει εκεί θα είναι διαφορετικό από αυτό που θυμόμαστε. Τα έργα τέχνης προφανώς δεν θα έχουν αλλάξει, αλλά θα έχουμε αλλάξει εμείς – σε μια αναλογία προς το καλύτερο ή το χειρότερο. Οι ανθρώπινες απώλειες του κορωνοϊού θα μας συνοδεύουν ως φασματικές παρουσίες. Ως τη στιγμή που, αναπόφευκτα, θα αρχίσουμε να λησμονούμε, θα έχουμε θυμηθεί την κοινή μας φύση με όλους τους ζωντανούς και τους νεκρούς μέσα στον κόσμο και την ιστορία. Τα έργα τέχνης μας περιμένουν ως εκφράσεις μεμονωμένων δημιουργών και πολιτισμών, που υπήρξαν – και παραμένουν – έτη φωτός μπροστά από ό,τι θεωρείται κοινή συνείδηση. Ο,τι είναι καλύτερο από εμάς μπορεί να μας παρασύρει, έστω και πρόσκαιρα, για να γίνουμε λίγο καλύτεροι κι εμείς».