Γαλατικά και παγκόσμια χωριά

Η κρίση της πανδημίας του COVID-19 τροφοδότησε για ακόμη μία φορά τη συζήτηση περί της επιστροφής του έθνους – κράτους στη διεθνή σκακιέρα. Για την ακρίβεια, υπάρχει μια σημαντική μερίδα αναλυτών αλλά και πολιτικών οι οποίοι μιλούν για την απόλυτη εκδίκηση του κράτους σε όλα τα επίπεδα πολιτικής (ασφάλεια, υγεία, οικονομία, προστασία). Το βασικό τους επιχείρημα είναι πως η παγκόσμια διακυβέρνηση και τα πειράματα περιφερειακής ολοκλήρωσης όπως η ΕΕ απέτυχαν. Μεταξύ αυτών υπάρχει και μια ακραία μερίδα κρατιστών η οποία υποστηρίζει πως τα κράτη πρέπει να απομονωθούν πλήρως. Να κλειστούν πίσω από τα σύνορά τους. Αυτή η αντίληψη τους έχει οδηγήσει να προτείνουν μέτρα, όπως η απαγόρευση πτήσεων και το σφράγισμα των αεροδρομίων, με το που ανακοινώθηκαν τα πρώτα κρούσματα εκτός Κίνας. Μπορεί να είναι ένα ακραίο παράδειγμα, αλλά αποτυπώνει επιτυχώς την προσέγγισή τους για το κλείσιμο πίσω από τα εθνικά μας τείχη.

Μπορεί όμως πρακτικά να γίνει αυτό; Οι απειλές, όπως είναι η πανδημία αλλά και η διεθνής τρομοκρατία, χαρακτηρίζονται ως δίκτυα λόγω της δυνατότητας που έχουν να απλώνονται και να μην περιορίζονται σε σύνορα. Προφανώς, δεν μπορεί να συγκριθεί η Al Qaeda με τον COVID-19, αλλά αυτό το χαρακτηριστικό τους, δηλαδή πλήρης εκμετάλλευση του πετάγματος της πεταλούδας, τις καθιστά τόσο επικίνδυνες. Δεν είναι όμως μόνο αυτό το πρόβλημα, γιατί μπορεί να ισχυριστεί κάποιος πως λαμβάνοντας δρακόντεια μέτρα αποκοπής (και όχι απλώς απομόνωσης ή περιορισμού) μπορείς να πετύχεις να σταματήσεις την απειλή στα σύνορά σου. Τι χρονικό όμως διάστημα θα αφορά αυτή η πολιτική; Αν υπάρξει ένα νέο κύμα, πώς θα αντιδράσει μια χώρα; Πέραν όμως αυτού, με την οικονομία τι θα γίνει; Οι χώρες που βασίζονται περισσότερο στις εισαγωγές και εξαγωγές προϊόντων;

Εξίσου σημαντική είναι και μία ακόμη παράμετρος. Αν δεν είσαι μια χώρα που έχεις προηγμένη έρευνα και τεχνολογία στον τομέα της ιατρικής, αλλά και οργανωμένες φαρμακευτικές βιομηχανίες, δεν μπορείς να λειτουργήσεις ως «γαλατικό χωριό». Πολύ απλά, έχεις ανάγκη την πρόσβαση σε εμβόλια και φάρμακα που δεν μπορείς να παράγεις. Δεν μπορείς επομένως έτσι απλά να εξαιρεθείς από το παγκόσμιο χωριό, χωρίς να υπάρξουν σημαντικές επιπτώσεις. Μοιάζει με το να πιστεύεις πως αν μετατρέψεις το σπίτι σου σε καταφύγιο και χτυπήσει την πόλη σου πυρηνική βόμβα, εσύ θα μπορέσεις να συνεχίσεις τη ζωή σου.

Αυτό όμως σημαίνει πως οι διεθνείς και οι περιφερειακοί θεσμοί και οργανισμοί τα πήγαν άριστα στη διαχείριση της κρίσης; Σε καμία περίπτωση. Πώς θα μπορούσε να γίνει άλλωστε αυτό όταν: α) οι παγκόσμιοι οργανισμοί δεν έχουν μετεξελιχθεί στον βαθμό που είναι απαραίτητο, β) η πολιτική υγείας δεν συγκαταλέγεται στις πιο προωθημένες ταχύτητες της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, γ) η ΕΕ είχε δώσει έμφαση στην αντιμετώπιση των πανδημιών κυρίως ως μέρος των εξωτερικών της δράσεων (επιτυχημένο παράδειγμα Εμπολα), δ) τα κράτη δεν συνεργάζονται στον βαθμό που είναι απαραίτητο για την ορθή ενημέρωση και την ανταλλαγή πληροφοριών στον τομέα των παγκόσμιων απειλών, ε) δεν έχει αναπτυχθεί μια παγκόσμια στρατηγική κουλτούρα, η οποία θα οδηγούσε σε συντονισμό μέσων για την αντιμετώπιση τέτοιων κρίσεων, στ) οι πανδημίες δεν έχουν ενσωματωθεί, στον βαθμό που είναι απαραίτητος, στις διαδικασίες πρόγνωσης και σεναρίων (foresights and scenario building) που διαμορφώνουν τις πολιτικές ασφάλειας, ζ) δεν υπάρχουν συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης (early warning systems).

Οπως δεν καταργήθηκαν τα κράτη στην πρώτη περίοδο της παγκοσμιοποίησης, έτσι δεν θα καταργηθεί και η παγκόσμια διακυβέρνηση τώρα. Κανείς δεν μπορεί να διαχειριστεί τις παγκόσμιες απειλές μόνος του. Χρειάζεται να ισχυροποιήσουμε την παγκόσμια διακυβέρνηση, αλλά σε μια κατεύθυνση που θα ενισχύσει την αποτελεσματικότητά της, τη διαφάνειά της και θα ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις των πολιτών και τις ανάγκες των κρατών.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών και επιστημονικός συνεργάτης στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)