Η απουσία του αποχαιρετισμού

Εκείνος αρρώστησε πρώτος και μπήκε σε καραντίνα στο νοσοκομείο Μέιτερ του Μπέλφαστ. Εκείνη ακολούθησε λίγες μέρες μετά. Οταν επιδεινώθηκε η κατάστασή του, τον μετέφεραν στο δωμάτιό της. Αλλά πρώτη έφυγε εκείνη. Ο 79χρονος Κρίστοφερ Βάλελι και η 77χρονη Αϊζομπελ ήταν παντρεμένοι για 53 χρόνια. Την περασμένη Παρασκευή είχαν επέτειο γάμου. Πέθαναν το Σαββατοκύριακο με διαφορά 12 ωρών ο ένας από τον άλλο. «Ηταν απίθανοι γονείς, θα έκαναν οτιδήποτε για οποιονδήποτε» είπε η κόρη τους. «Δεν τους άξιζε να φύγουν έτσι».

To ζεύγος Βάλελι ήταν από μια άποψη τυχερό. Πέρασαν τουλάχιστον τις τελευταίες τους ημέρες μαζί – ίσως μάλιστα εκείνος, στις 12 παραπάνω ώρες που έζησε, να μην πρόλαβε να αντιληφθεί τι είχε συμβεί στη γυναίκα του. Οι δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι που υποκύπτουν τις τελευταίες εβδομάδες στην επέλαση του κορωνοϊού, αντιθέτως, φεύγουν συχνά μόνοι. Δεν επιτρέπεται στα συγγενικά τους πρόσωπα να τους κρατήσουν το χέρι. Δεν επιτρέπεται ούτε σε όλους εκείνους που τους αγαπούσαν να παραστούν στην κηδεία τους.

Η απώλεια είναι έτσι ακόμη πιο εξαϋλωμένη και αποστασιοποιημένη, λέει σε συνέντευξή της στη «Libération» η φιλόσοφος Κλερ Μαρέν, συγγραφέας του βιβλίου «Ρήξη», που έχει δουλέψει πολύ πάνω στην αρρώστια και το πένθος. Το γεγονός είναι τόσο «φευγαλέο», που είναι συχνά δύσκολο να γίνει αντιληπτό τι έχει συμβεί. Πολύ περισσότερο που αυτές τις ημέρες είμαστε όλοι αποσβολωμένοι. Ακούς μαρτυρίες: «Δεν μπόρεσα ούτε να τον δω, να σταθώ στο πλευρό του, να του κρατήσω το χέρι, να τον αποχαιρετήσω». Αυτή η βία είναι τρομερή. Και θα αφήσει μια έλλειψη, ένα κενό.

Υστερα από έναν τραυματισμό, επισημαίνει η γαλλίδα φιλόσοφος, πρέπει να μιλήσεις ή να δράσεις γρήγορα, ώστε να αποτραπεί η «εγκύστωσή» του. Ο κίνδυνος λοιπόν σήμερα είναι η λανθάνουσα περίοδος που επιβάλλουν τα μέτρα να επιτρέψει στον τραυματισμό να εγκατασταθεί. Υπάρχουν πράγματα που πρέπει να κάνεις, να μοιραστείς με τους γύρω σου, και η τελετουργία του πένθους εξυπηρετεί ακριβώς αυτό: να συνειδητοποιήσεις την απώλεια, να αποχαιρετήσεις. Σε ορισμένες θρησκείες, ο νεκρός πρέπει να επιστρέψει στην πατρίδα του. Με τα μέτρα που έχουν ληφθεί, όλο αυτό το πλαίσιο που σου επιτρέπει να αποδεχθείς τον θάνατο ενός οικείου σου έχει τιναχτεί στον αέρα. Ολοι εκείνοι που ζουν λοιπόν αυτές τις αφάνταστες και απροσδόκητες απώλειες χρειάζονται στήριξη. Οπως χρειάζονται στήριξη και οι νοσηλευτές που, μολονότι είναι συνηθισμένοι στην αρρώστια και τον θάνατο, βρίσκονται αντιμέτωποι τώρα με μαζικές και ταχύτατες απώλειες, συχνά νέων ανθρώπων. Χώρια που πρέπει συχνά να επιλέξουν ποιον θα σώσουν και ποιον θα αφήσουν να πεθάνει.

Τι πληγές θα μείνουν από όλη αυτή τη δοκιμασία; Η Κλερ Μαρέν φοβάται – και κατανοεί – την οργή, την αγωνία, την εξάντληση και την κατάθλιψη των νοσηλευτών. Βρίσκονται στην πρώτη γραμμή και κινδυνεύουν να πληρώσουν ένα βαρύ τίμημα. Αν τα δημόσια νοσοκομεία είχαν τύχει καλύτερης μεταχείρισης τα τελευταία χρόνια από τις κυβερνήσεις, δεν θα εργάζονταν κι εκείνοι σε καλύτερες συνθήκες και με λιγότερους κινδύνους; Την ίδια οργή όμως θα νιώσουν κι άλλα στρώματα του πληθυσμού, που έχουν την αίσθηση ότι εργάζονται χωρίς την αναγκαία προστασία. Οι κυβερνήσεις θα κληθούν λοιπόν να διαχειριστούν κοινωνικά και πολιτικά όλη αυτή την οργή, που θα είναι δίκαιη και θεμιτή. Επιπλέον, θα πρέπει να αντιμετωπίσουν και τα σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα που θα προκαλέσει ο εγκλεισμός.

Οι άνθρωποι που δεν υπακούουν στους κανόνες, που πηγαίνουν στα εξοχικά τους ή εφευρίσκουν διάφορες δικαιολογίες για να κυκλοφορήσουν, γιατί το κάνουν; Από βλακεία; Για μαγκιά; Οχι αναγκαστικά, απαντά η 45χρονη φιλόσοφος. Η αρρώστια είναι αόρατη και προκαλεί επιπτώσεις ακριβώς λόγω της ιδιότητάς της αυτής. Ενα μέρος του πληθυσμού θα συνειδητοποιήσει τη σοβαρότητα της κατάστασης μόνο αν πληγεί άμεσα. Η λογική της μόλυνσης είναι κάτι απολύτως ξένο προς εμάς. Χάρις στους εμβολιασμούς, έχουμε προφυλαχθεί από τις μεταδοτικές ασθένειες. Η λαϊκή σοφία, που συνοδευόταν στο παρελθόν από πρακτικές της καθημερινότητας οι οποίες προφύλασσαν από το κακό, έχει χαθεί.

Θα αλλάξει τελικά η ματιά μας ως αποτέλεσμα όλης αυτής της περιπέτειας; «Η πανδημία αποκαλύπτει κάτι που προσπαθούμε διαρκώς να κρύψουμε στην κοινωνία μας: το πόσο ευάλωτοι είμαστε. Μας θυμίζει ότι είμαστε ζωντανά όντα, βιολογικά όντα που υπόκεινται σε ισχυρότερους νόμους από αυτούς που θεωρούσαμε ως τώρα κυρίαρχους. Οι νόμοι του καπιταλισμού δεν μπορούν να κάνουν σπουδαία πράγματα απέναντι στον νόμο των επιδημιών. Αναρωτιέμαι επίσης τι συνέπειες θα έχει αυτή η ιστορία για τους πιο νέους: Πώς θα μεγαλώσουν τα παιδιά με αυτή την εμπειρία της απειλής;».

Μισέλ Φουκό (1926-1984)
Το τελευταίο βιβλίο

Η αίσθηση μοναξιάς, {ARXTR}εγκατάλειψης, αλλά και ενός είδους κοινωνικής απόρριψης την οποία νιώθουν τα θύματα του κορωνοϊού που πεθαίνουν μόνα είναι τρομακτική, λέει η Κλερ Μαρέν. «Μου θυμίζει εκείνο το κείμενο που περιγράφει τις τελευταίες ημέρες του Μισέλ Φουκό στο νοσοκομείο De la Salpêtrière. Το AIDS ήταν σε πλήρη έξαρση και οι γιατροί τού είχαν απαγορεύσει να διαβάσει τα τυπογραφικά του τελευταίου του βιβλίου επειδή δεν έπρεπε να υπάρχει οποιαδήποτε επαφή των νοσηλευτών με τον ασθενή. Ξαναβλέπουμε σήμερα αυτή τη λογική της καραντίνας, που μπορεί να είναι επιβεβλημένη, δεν παύει όμως να χαρακτηρίζεται από μια απόλυτη βιαιότητα». Και πώς ξεπέρασε το σοκ ο σύντροφος του Φουκό, ο Ντανιέλ Ντεφέρ; Χάρις στον φιλόσοφο και φίλο του Ρομπέρ Καστέλ, που είχε χάσει λίγο καιρό νωρίτερα τη γυναίκα του. Και είχε αποκτήσει το know-how.