Η ψυχική υγεία στην εποχή του κορωνοϊού

Η πανδημία του COVID-19 έχει οδηγήσει την κοινωνία σε αχαρτογράφητα νερά. Η παγκόσμια κοινή γνώμη παρακολουθεί σοκαρισμένη τις εξελίξεις, καθώς οι τηλεοράσεις και το Ιnternet δείχνουν όλη την ώρα νέα για συνεχώς αυξανόμενο αριθμό νεκρών, απαγορεύσεις εξόδου από το σπίτι και μιλούν για επικείμενη κατάρρευση των συστημάτων υγείας. Η ψευδαίσθηση του ανθρώπου ότι ζει σε μια ασφαλή και προβλέψιμη κοινωνία όπου κάθε κίνδυνος μπορεί να προβλεφθεί και να αντιμετωπιστεί  κατέρρευσε εκκωφαντικά. Η ανθρωπότητα αρχίζει να αντιλαμβάνεται το μέγεθος της ευαλωτότητάς της. Η Ελλάδα έλαβε γρήγορα αποτελεσματικά μέτρα πρόληψης και η πλειονότητα των πολιτών επέδειξε αξιοσημείωτη υπευθυνότητα και τα ακολούθησε πιστά. Ετσι, η πατρίδα μας μπόρεσε να έχει πολύ καλύτερο έλεγχο της κατάστασης σε σχέση με τις άλλες χώρες του δυτικού κόσμου. Φαίνεται η ελληνική κοινωνία να καταφέρνει να σταθεί στα πόδια της και να αντιλαμβάνεται τη μεγάλη σημασία της προστασίας της υγείας όλων και κυρίως των πιο ηλικιωμένων συμπολιτών μας. Ομως, η αγορά και η οικονομία έχουν σχεδόν ακινητοποιηθεί. Οι σταδιοδρομίες πολλών ατόμων έχουν διακοπεί απότομα λόγω της πανδημίας. Ενα μεγάλο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας έχει σταματήσει, ενώ όσοι μπορούν, δουλεύουν από το σπίτι. Τα παιδιά μένουν ατέλειωτες ώρες στο Διαδίκτυο. Σε κάποιες περιπτώσεις οι γονείς βρήκαν την ευκαιρία να περάσουν πιο ποιοτικό χρόνο με τα παιδιά. Οι κανόνες με τους οποίους λειτουργεί η κοινωνία και η οικονομία άλλαξαν.

Το άγχος και η ανησυχία αποτελούν φυσιολογικές αντιδράσεις του ατόμου απέναντι σε έναν νέο άγνωστο ιό, ο οποίος θεωρήθηκε τόσο σοβαρή απειλή ώστε επιβλήθηκε υποχρεωτικό lockdown. Το άγχος μεγιστοποιείται όταν η απειλή είναι καινούργια και άγνωστη, δεν υπάρχει δυνατότητα ελέγχου της και όταν υπάρχει μεγάλη έκθεση σε ερεθίσματα που προκαλούν φόβο, όπως οι εικόνες από τα νοσοκομεία και τα νούμερα των νεκρών. Οι άνθρωποι τείνουν να διαμορφώνουν την αντίληψη για τον κίνδυνο περισσότερο από τα συναισθήματά τους και λιγότερο βλέποντας τα στατιστικά και ιατρικά δεδομένα. Ειδικότερα, ο βαθμός έκθεσης σε νέες ειδήσεις για τον ιό από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και το Διαδίκτυο σχετίζονται άμεσα με την εκδήλωση συμπτωμάτων έντονου στρες. Οι ανακριβείς τίτλοι με έντονα φορτισμένες λέξεις, όπως «φονικός» και «θανατηφόρος», αλλά και τα fake news με τραγικές εικόνες συμβάλλουν στη δημιουργία ενός καθεστώτος φόβου. Επίσης, ένα μέρος των ατόμων ενδέχεται να αντιδράσει διαφορετικά σε αυτές τις τόσο στρεσογόνες καταστάσεις, να εστιάσει αποκλειστικά στις υπερβολές που κατά καιρούς έχουν γραφτεί και να φτάσει στο σημείο να αρνείται τους σοβαρούς κινδύνους που συνεπάγεται η πανδημία αποδίδοντας όλα τα γεγονότα σε «συνωμοσίες». Για τον λόγο αυτόν χρειάζεται οι δημόσιες αρχές να δίνουν με συνέπεια ακριβείς και συγκεκριμένες πληροφορίες, χωρίς υπερβολές ή εκφράσεις που δημιουργούν αδικαιολόγητους φόβους. Ταυτόχρονα, χρειάζεται αυτοσυγκράτηση από τα άτομα ώστε να μην ασχολούνται συνεχώς με νέα για την πανδημία.

Το ίδιο το καθεστώς της «καραντίνας» ή του «lockdown» έχει μεγάλες ψυχολογικές συνέπειες, μολονότι αποτελεί ένα αποτελεσματικό μέτρο προστασίας της δημόσιας υγείας. Οι αρχές πρέπει να καταφεύγουν σε αυτό το μέτρο μόνο αφού εξαντλήσουν τις άλλες επιλογές, όπως είναι οι ακυρώσεις εκδηλώσεων με κόσμο και το κλείσιμο σχολείων. Η στέρηση των ατόμων από την ελευθερία να κινούνται όπως θέλουν έχει μεγάλο εύρος ψυχολογικών συνεπειών, οι οποίες μπορεί να διαρκέσουν και μετά το τέλος του lockdown. Η απομάκρυνση από αγαπημένα άτομα, η αίσθηση απώλειας της ελευθερίας και η αίσθηση «βαρεμάρας» μπορεί να δημιουργήσουν έντονο στρες. Σε αυτό συντελούν η απώλεια της καθημερινής «ρουτίνας», δηλ. των συνηθισμένων καθημερινών δραστηριοτήτων που αφορούν τη δουλειά και το σπίτι, καθώς και ο μεγάλος περιορισμός των κοινωνικών επαφών. Ερευνες δείχνουν ότι τα άτομα σε καραντίνα παρουσιάζουν αυξημένα καταθλιπτικά συμπτώματα, άγχος, συναισθηματική εξάντληση, συναισθηματική απομόνωση, ευερεθιστότητα, αϋπνία, αδυναμία συγκέντρωσης και αναποφασιστικότητα. Επίσης, σε αρκετές περιπτώσεις, υπάρχει αύξηση των οικογενειακών συγκρούσεων και αυξημένος φόβος των ατόμων «μην τυχόν κολλήσουν τον ιό». Αυτό έχει ως συνέπεια να μεταφράζουν ακόμη και μικρά συμπτώματα ως ένδειξη ύπαρξης του ιού, ενώ αυτός ο αδικαιολόγητος φόβος μπορεί να κρατήσει για πολύ καιρό μετά το τέλος της καραντίνας. Πολλά άτομα που έχουν βιώσει τέτοιες καταστάσεις παρουσιάζουν στη συνέχεια συμπτώματα διαταραχής μετατραυματικού στρες. Πιο ευάλωτοι σε όλα τα παραπάνω είναι τα άτομα με ιστορικό ψυχολογικών προβλημάτων, τα οποία θα χρειαστούν μακροπρόθεσμα και μεγαλύτερη βοήθεια.

Ενα ακόμη σημαντικό πρόβλημα που συνεπάγεται το lockdown είναι η ξαφνική αναγκαστική διακοπή των επαγγελματικών δραστηριοτήτων πολλών συμπολιτών μας και η συνεπακόλουθη απώλεια οικονομικών πόρων. Η πανδημία βρήκε τα άτομα και τις επιχειρήσεις τελείως απροετοίμαστα και οι διαβλεπόμενες οικονομικές απώλειες προκαλούν έντονο στρες. Πολλές επιχειρήσεις και εργαζόμενοι αναγκάζονται να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους διαδικτυακά, και αυτό αποτελεί αιτία ακόμη μεγαλύτερου στρες, καθώς πολλοί δυσκολεύονται ιδιαίτερα στη χρήση των νέων τεχνολογιών. Η Ελλάδα ήταν ιδιαίτερα απροετοίμαστη για τη μετάβαση στην τηλεργασία και αποτελεί μεγάλο στοίχημα η γρήγορη μετάβαση στη νέα αυτή πραγματικότητα.

Ο εγκλεισμός ως ευκαιρία

Μια μερίδα του πληθυσμού ενδέχεται να βιώσει αυτή την κατάσταση με όχι δυσάρεστο τρόπο. Μπορεί να αξιοποιήσει τον υποχρεωτικό εγκλεισμό ως ευκαιρία να ρίξει τους ρυθμούς ζωής και να ξεκουραστεί ή να τακτοποιήσει διάφορες εκκρεμότητες. Ο χρόνος στο σπίτι να γίνει ποιοτικός χρόνος επικοινωνίας με την οικογένεια και τα παιδιά. Ο άνθρωπος μπορεί να επαναπροσδιορίσει τις προτεραιότητές του, να βρει τον χρόνο για αναστοχασμό και να επανοηματοδοτήσει τη ζωή του δίνοντας έμφαση στα πράγματα που είναι όντως σημαντικά. Είναι ελπιδοφόρο που και σε αυτή την περίπτωση είδαμε την κοινωνία των πολιτών να δραστηριοποιείται και να λαμβάνει χώρα πλήθος εθελοντικών δράσεων για υποβοήθηση των πλέον ευπαθών ομάδων.

Οταν το lockdown είναι επιβεβλημένο για λόγους δημόσιας υγείας, είναι σημαντικό να ληφθούν όλα τα απαραίτητα μέτρα ώστε η εμπειρία αυτή να είναι όσο το δυνατόν λιγότερο δυσάρεστη για τα άτομα. Αυτό επιτυγχάνεται με την άρτια πληροφόρηση για τους λόγους που οδήγησαν σε αυτή την απόφαση, για το πόσο αναμένεται να διαρκέσει και την πρόβλεψη για μέτρα που θα κάνουν τη διαμονή στο σπίτι πιο ανεκτή, όπως είναι το δωρεάν Ιnternet. Παράλληλα, η ανακοίνωση και υλοποίηση μέτρων για τη στήριξη των επιχειρήσεων και των εργαζομένων συντελεί στην ανάπτυξη κλίματος εμπιστοσύνης προς τις δημόσιες αρχές και μείωση των αρνητικών συνεπειών. Επίσης, είναι ιδιαίτερα σημαντικό το lockdown να μη διαρκέσει παραπάνω από όσο είναι απολύτως απαραίτητο για τη δημόσια υγεία, καθώς οι έρευνες δείχνουν ότι η μακρά και παρατεταμένη διάρκεια σχετίζεται με ψυχολογικές επιπτώσεις στα άτομα.

Παρ’ όλο που οι καταστάσεις αυτές είναι πρωτόγνωρες, μπορούμε να στραφούμε στα αποτελέσματα ερευνών και στην υπάρχουσα βιβλιογραφία για να δούμε τρόπους να μειωθούν οι επιπτώσεις. Η έντονη δραστηριοποίηση του ατόμου αποτελεί την καλύτερη απάντηση στα ζητήματα ψυχικής υγείας. Η δραστηριοποίηση αυτή μπορεί να πάρει τη μορφή κοινωνικής συνεισφοράς, όπως λ.χ. βοήθεια σε ηλικιωμένους γείτονες για τα ψώνια τους, αλλά και τη μορφή ανάληψης δράσεων εντός του σπιτιού. Μπορεί κανείς να δοκιμάσει νέες συνταγές μαγειρικής ή να γυμναστεί μπροστά στην τηλεόραση παρακολουθώντας αντίστοιχες εκπομπές. Η ύπαρξη κινητού τηλεφώνου και υπολογιστή με σύνδεση στο Διαδίκτυο είναι, επίσης, πολύ σημαντικές. Τα άτομα μπορούν να αξιοποιήσουν τις νέες τεχνολογίες για να επικοινωνούν μέσω Skype ή άλλες αντίστοιχες πλατφόρμες και να διατηρήσουν ή να αυξήσουν τις επαφές τους με το κοινωνικό τους δίκτυο και τα αγαπημένα τους πρόσωπα. Σε αυτές τις διαδικτυακές συναντήσεις είναι καλό να ετοιμάζονται τα άτομα όπως θα ετοιμάζονταν για να βγουν έξω. Επίσης, η τηλεόραση και το Διαδίκτυο μπορούν να αξιοποιηθούν για την παρακολούθηση ενημερωτικών εκπομπών ή βίντεο για τη φύση, την ιστορία ή άλλα θέματα. Τέλος, μπορεί κάποιος να χαλαρώσει διαβάζοντας κάποιο λογοτεχνικό βιβλίο ή ασχολούμενος με χόμπι και ψυχαγωγικές δραστηριότητες που τον ευχαριστούν.

Μιλώντας στα παιδιά

Οι γονείς χρειάζεται να βοηθήσουν τα παιδιά τους να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες του υποχρεωτικού εγκλεισμού. Τα συναισθήματα άγχους και φόβου δεν περιορίζονται στους ενηλίκους, αλλά μπορούν να εμφανιστούν και στα παιδιά και στους εφήβους. Χρειάζεται, λοιπόν, οι γονείς να μιλήσουν μαζί τους με ειλικρίνεια για την πανδημία του COVID-19 και να λύσουν τις όποιες απορίες τους, χωρίς υπερβολές ή καλλιέργεια αδικαιολόγητων φόβων. Τα παιδιά βλέπουν τους γονείς ως πρότυπα συμπεριφοράς και θα ενσωματώσουν στο ρεπερτόριο των συμπεριφορών τους όποιες αντιδράσεις φόβου βλέπουν από τους ενηλίκους. Οι γονείς πρέπει να τα διαβεβαιώσουν ότι βρίσκονται σε ένα ασφαλές περιβάλλον και να περιορίσουν την έκθεσή τους σε συνεχείς ειδήσεις για την πανδημία, συμπεριλαμβανομένων των κοινωνικών δικτύων. Εφόσον τα σχολεία είναι κλειστά, χρειάζεται να δημιουργηθεί μια νέα ρουτίνα για τα παιδιά και να γεμίσει η μέρα με δραστηριότητες. Μπορεί να μεταβληθεί η κατάσταση αυτή σε μια ευκαιρία για πιο στενή και ανοιχτή επικοινωνία γονέων – παιδιών, αλλά και συμμετοχή σε επιτραπέζια ή άλλου είδους παιχνίδια. Η πρόσβαση στο Διαδίκτυο και την τηλεόραση μπορεί να αξιοποιηθεί για να δουν όλοι μαζί μια ταινία, ένα ντοκιμαντέρ ή ακόμη και να κάνουν γυμναστική.

Τέλος, είναι σημαντικό να υπάρχει εύκολη και άμεση πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας για τους πολίτες που αντιμετωπίζουν όλα τα παραπάνω και χρειάζονται υποστήριξη. Ηδη διάφοροι φορείς και δήμοι έχουν ανακοινώσει τη λειτουργία τηλεφωνικών γραμμών υποστήριξης. Tο υπουργείο Υγείας σε συνεργασία με την Ομοσπονδία Φορέων Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης και Ψυχικής Υγείας «ΑΡΓΩ», το Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ) και το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης (ΕΚΚΑ) θα θέσουν σε λειτουργία στις αμέσως επόμενες ημέρες τετραψήφια τηλεφωνική γραμμή ψυχολογικής υποστήριξης όπου οι πολίτες θα μπορούν να λάβουν υπηρεσίες από εξειδικευμένους ψυχολόγους με μακρόχρονη πείρα.

Ο κορωνοϊός απειλεί πρώτα και κύρια την υγεία μας, αλλά οι δευτερεύουσες συνέπειές του στην κοινωνία και στην οικονομία είναι σημαντικές. Μολονότι οι κυβερνήσεις και οι αρχές αναζητούν τα εργαλεία που θα αποτρέψουν την οικονομική και κοινωνική κατάρρευση στη μετάCOVID-19 εποχή, οι πιο ρεαλιστικές εκτιμήσεις δείχνουν ότι – ακόμη και αν η πανδημία εξαφανιστεί αύριο ως εκ θαύματος – η ζημιά στην οικονομία είναι ήδη πολύ μεγάλη. Τα μαγαζιά εστίασης, οι τουριστικές επιχειρήσεις και ένα σωρό άλλοι τομείς οικονομικής δραστηριότητας θα χρειαστούν κρατική βοήθεια για να κάνουν επανεκκίνηση σε μια μουδιασμένη κοινωνία που μετράει τις πληγές της. Η Ευρωπαϊκή Ενωση καλείται να επιδείξει το πνεύμα αλληλεγγύης που αποτελεί βασική της αξία, διαμορφώνοντας τις απαραίτητες πολιτικές που θα βοηθήσουν τα κράτη-μέλη της να αντιμετωπίσουν την αναπόφευκτη οικονομική κρίση και σε λίγο χρονικό διάστημα η Ευρώπη να βγει πιο δυνατή, έχοντας αντιληφθεί τη μεγάλη σημασία του κράτους πρόνοιας, των δομών δημόσιας υγείας και της πραγματικής κοινωνικής αλληλεγγύης. Καθώς αναμένεται να υπάρξει αύξηση της ανεργίας, ακόμη μεγαλύτερη ελαστικοποίηση των εργασιακών σχέσεων, αλλά και αλλαγές στο αντικείμενο των επαγγελμάτων με μεγαλύτερη στροφή στην ψηφιοποίηση των υπηρεσιών, χρειάζονται δράσεις από το κράτος για την αντιμετώπιση των αναγκών που θα προκύψουν. Η πανδημία έφερε στην επιφάνεια το σημαντικό πρόβλημα του ψηφιακού αναλφαβητισμού μεγάλου τμήματος της κοινωνίας, αλλά και μας έδωσε την ευκαιρία να αλλάξουμε την παρούσα κατάσταση. Επίσης, η ηθική νομιμοποίηση της ακραίας αυστηροποίησης των μέτρων ελέγχου των κινήσεων των πολιτών μπορεί να οδηγήσει τον δυτικό κόσμο σε επικίνδυνες ατραπούς – ειδικά σε χώρες με ακραίες κυβερνήσεις όπως η Ουγγαρία. Η νέα κανονικότητα που θα ακολουθήσει θα είναι πολύ διαφορετική από την κανονικότητα που γνωρίζαμε πριν από τον Μάρτιο του 2020. Το μεγάλο στοίχημα του δυτικού κόσμου είναι αν η νέα αυτή κανονικότητα θα εμπνέεται από τις αξίες της κοινωνικής αλληλεγγύης και της προστασίας των πιο αδύναμων συμπολιτών μας και νομίζω ότι μπορούμε να το κερδίσουμε.

Ο Νίκος Δρόσος είναι ψυχολόγος (PhD), επιστημονικός συνεργάτης Πανεπιστημίου Αθηνών και Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου