Ο σπόνδυλος

Μεσημέριασε και το καραβάκι πιάνει για λίγο τον αρσανά – το ξέσπασμα του ιού με βρίσκει να περιπλανιέμαι μόνος μου στον Αθω. Τα πράγματα σε όλη τη χώρα και τον κόσμο έχουν αρχίσει να ζορίζουν. Χιλιάδες μολυσμένοι, νεκροί και προαναγγελίες για πιθανή απαγόρευση της κυκλοφορίας.

Πηδώ μόνος μου στην πρόσφορη αποβάθρα που είναι μεγάλη, τσιμεντένια, σε τραπεζοειδές σχήμα. Σε μιαν άκρη έχει στοιβαγμένους αρκετούς κομμένους κορμούς καστανιάς, διευθετημένους, σαν έτοιμους για φόρτωμα.

Παραμέσα ένα καλογέρι καθαρίζει το παραγάδι του. Πλησιάζω. Είναι καθιστός σε ένα σκαμνί και ξεψαρίζει ήσυχα. Τριαντάρης, όμορφος, μαυρογένης, με πολύ ήρεμα μάτια – φαίνεται άρρωστος από την πολλή υγεία. Δεξιά του στην άκρη του αρσανά βλέπω δύο σύγχρονα, μονώροφα κτίρια με κεραμίδια. Πίσω του σε απόσταση πενήντα μέτρων απ’ το νερό υψώνεται το παραλληλόγραμμο φρουριακό κτίσμα, σαν μικρό κάστρο – από μέσα του βγαίνει θεαματικά και υπερέχει ένας ψηλός, λαμπρός πύργος με επάλξεις, άκαμπτος σαν δόγμα. Θα είναι πάνω από είκοσι μέτρα ύψος και σε καλή κατάσταση – απ’ τους πιο φημισμένους αμυντικούς πύργους στο Αγιον Ορος. Δίπλα ξεκινάει ένας ανήφορος που οδηγεί ελικωτά, έπειτα από χίλια διακόσια ευφραντικά μέτρα, σε μια πλαγιά μέσα στο καστανόδασος απ’ όπου αναδύεται το μοναστήρι, το σεπτείο της ανδρώας Μονής Καρακάλλου.

– Ευλόγησον, πάτερ.

– Ο Κύριος, λέει το καλογέρι και με κοιτάζει με συγκατάβαση. Κατάλαβε σε κλάσματα πως δεν είμαι απ’ τους ιδιαίτερα θρησκευόμενους. Το μάτι του έχει εκπαιδευτεί και καταλαβαίνει αμέσως τη διαφορά ανάμεσα στους ευσεβείς επισκέπτες, στους ευσεβιστές και στους ακατανόητους σαν κι εμένα. Μου συστήνεται ως πατέρας Μακάριος και:

– Τελειώνω σε λίγο, συμπληρώνει. Θες να πάμε κατευθείαν στο μοναστήρι ή θα δεις και τον πύργο;

– Ηρθα κυρίως για τον πύργο.

Ξεδιαλέγοντας βάζει τα καλά ψάρια μέσα σε δύο τσίγκινους κουβάδες και πετάει τα πολύ μικρά παραπέρα όπου είχε μαζευτεί ένα σμάρι γλάρων και τα διεκδικεί, ενώ άλλοι «επιπέτονται εν κύκλω» κρώζοντας.

Το καλογέρι σωπαίνει για λίγο, μετά πιάνει ένα ολόφρεσκο σκουμπρί και με τον σουγιά το γδέρνει λίγο. Μου το δίνει και λέει:

– Ακούμπα το δάχτυλο στην πέτσα του ψαριού, από μέσα.

Το παίρνω και το αγγίζω.

– Σαν να κολλάει, απαντώ.

– Ναι. Απ’ την πέτσα των ψαριών, απ’ τη νηκτική κύστη και απ’ τα ψαροκόκαλα, άμα τα βράσεις, βγαίνει ανέκαθεν η πιο στέρεη κόλλα, η ψαρόκολλα. Εδώ και χιλιάδες χρόνια. Το κολλαγόνο, που λένε τώρα στις τηλεοράσεις.

Τον κοιτάζω αμήχανα. Δεν ξέρω πού το πάει.

Συνεχίζει:

– Τα δυο καινούργια κτίρια με τα κεραμίδια που βλέπεις δεξιά μου είναι το ένα αποθήκη ξυλείας και το άλλο ξυλουργείο. Η Μονή Καρακάλλου έχει πολλές καστανιές και τις εμπορεύεται. Είναι το βασικό της έσοδο. Στο ξυλουργείο δουλεύουνε εργάτες, κοσμικοί, αλλά και καλόγεροι που το βράδυ γυρίζουν και κοιμούνται στο μοναστήρι.

Βγάζω το κινητό και τα τραβώ μερικές φωτογραφίες.

Εκείνος:

– Βλέπεις πίσω μου το κτίριο και τον μεγάλο πύργο που σ’ ενδιαφέρει;

Σηκώνω τα μάτια και ξανακοιτώ το φρουριακό συγκρότημα. Είναι πολύ επιβλητικό, εντυπωσιακό. Τραβώ και μια φωτογραφία.

Αυτός συνεχίζει:

– Η Μονή Καρακάλλου χτίστηκε τέλη του 10ου αιώνα. Τον 13ο αιώνα παρακμάζει απ’ τις φοβερές επιδρομές των Καταλανών. Κατόπιν συνέρχεται, για λίγο, απ’ τις δωρεές των βυζαντινών Παλαιολόγων, αλλά με την άλωση της Πόλης, το 1453, σχεδόν ερημώνει. Κατόπιν ξαναφτιάχνεται απ’ τη γενναιοδωρία μολδαβών και γεωργιανών ηγετών – φτάνει να έχει μέχρι και πεντακόσιους μοναχούς. Το μικρό φρούριο εδώ κάτω και ο πύργος του χτίστηκαν περί το 1535, με δωρεές του βοεβόδα Ιωάννου – Πέτρου Ράρες, ηγεμόνα της Μολδοβλαχίας, για να προστατεύουν τη μονή απ’ τους πειρατές.

Τακτοποιεί το παραγάδι και τα ψάρια στους κουβάδες, τα σκεπάζει και σηκώνεται λέγοντας:

– Πάμε να δούμε από κοντά.

Περπατώντας, ρωτάει:

– Τι γίνεται με αυτή την αρρώστια που λένε; Τον ιό;

– Δεν ξέρω πολλά. Θα δούμε.

Πλησιάζουμε στο μικρό φρούριο. Πανύψηλο με επάλξεις που έχουν σαμαρωτή απόληξη και πολεμίστρες. Σε ορισμένα σημεία του τείχους, ψηλά, έχει μεγάλες τρύπες – ο καλόγερος μου τις δείχνει λέγοντας:

– Είναι οι ζεματίστρες ή αλλιώς καταχύστρες. Από μέσα είχε μεγάλα περιστρεφόμενα καζάνια που έριχναν στους απέξω βραστή πίσσα, καυτό λάδι ή ζεματιστό νερό.

Στέκεται για λίγο κοιτάζοντας. Μετά συνεχίζει:

– Το 1534, που λες, ξεκίνησαν να χτίζουν το φρούριο και τον πύργο. Αλλά ύστερα από κάποιους μήνες προέκυψε μεγάλη έλλειψη σε ασβέστη. Ξέρεις, για να γίνει το χαρμάνι θέλει να ανακατέψεις άμμο, χώμα και ασβέστη. Η κυκλοφορία και η μεταφορά ήταν πολύ δύσκολες εκείνα τα χρόνια. Δρόμοι δεν υπήρχαν και η θάλασσα άγρια. Και έπεσαν σε αμηχανία, και κάθονταν άνεργοι. Ενα πρωί που ξύπνησαν μαστόροι και εργάτες βλέπουνε να έχει ξεβραστεί εδώ μπροστά στον αρσανά ένα θεόρατο κήτος. Μια νεκρή φάλαινα – όπως αποδείχτηκε αργότερα από ειδικούς. Ηταν μια πτεροφάλαινα, απ’ αυτές που ζούνε κυρίως στο Ιόνιο Πέλαγος, αλλά περνούνε πότε πότε και στο Αιγαίο. Αυτό το θηρίο φτάνει σε μήκος τα είκοσι τέσσερα μέτρα, σε ύψος τα τρία και βάλε. Πιάνει μέχρι εβδομήντα τόνους. Βυθίζεται ως τετρακόσια μέτρα. Ζει εκατόν δέκα χρόνια. Πλάσμα του Θεού – μεγάλη η δόξα Του.

Ο καλόγερος σταυροκοπιέται και μετά:

– Τι κάνουνε λοιπόν τεχνίτες και μαστοράκια; Πιάνουνε και τεμαχίζουνε με τσεκούρια και πριόνια το τεράστιο κήτος, βγάζουνε κόκαλα, σπονδύλους απ’ τη σπονδυλική στήλη, τους σπάνε και τους βράζουνε μέσα στις μεγάλες ζεματίστρες που είχανε φέρει και βγάζουνε ψαρόκολλα. Εκατοντάδες, χιλιάδες κιλά ψαρόκολλα, που την αραιώνουνε και την ανακατεύουνε, αντί για ασβέστη, με άμμο και χώμα και συνεχίζουνε να χτίζουνε το κάστρο και τον πύργο. Ολο σχεδόν το φρουριακό συγκρότημα είναι χτισμένο με ψαρόκολλα. Πιο στέρεο μείγμα κι από το κατοπινό γκρο μπετόν.

Κοιτάζω άναυδος μια αυτόν, μια το φρούριο – καταλαβαίνω, αίφνης, γιατί μου είχε δείξει νωρίτερα το γδαρμένο σκουμπρί.

– Πάμε μέσα, μου λέει.

Είμαστε στον περίβολο και προχωρούμε προς τον πύργο. Η είσοδος είναι υπερυψωμένη.

– Παλιά, είχε πόρτα κατεβαστή με σκοινιά. Οταν κλείνονταν τη σήκωναν από μέσα και έτσι σφράγιζαν εντελώς τον πύργο.

Και ανοίγει την πύλη με ένα τεράστιο σιδερένιο κλειδί που έβγαλε απ’ το ράσο. Μπαίνουμε σε έναν ευρύ, ανηφορικό, μισοσκότεινο διάδρομο με καμάρα, σαν ψηλή στοά – ο καλόγερος ανάβει από κάποιον διακόπτη τα φώτα. Αριστερά βλέπω ζωγραφισμένο ένα χριστόγραμμα και στη δεξιά πλευρά του πανύψηλου, καμπυλωτού τοίχου, στην τραχιά επιφάνεια του αλείαντου σοβά, είναι κρεμασμένο από σφήνες ένα τεράστιο, υπόλευκο κόκαλο, ένα παράξενο οστό ύψους δυόμισι μέτρων περίπου, που μοιάζει κάπως με έλικα αεροπλάνου και έχει μια τρύπα στη μέση.

Στέκομαι και το κοιτάζω με δέος. Ο πατήρ λέει:

– Είναι ένας σπόνδυλος απ’ τη σπονδυλική στήλη, απ’ το τεράστιο ψαροκόκαλο εκείνης της φάλαινας. Το κρατούμε από ευγνωμοσύνη προς το κήτος και εις μνήμην του. Είναι τετρακοσίων ογδόντα έξι ετών.

Και κάνει τον σταυρό του ψιθυρίζοντας:

– Ουρανίας αψίδος, οροφουργέ Κύριε…

Προχωρούμε λίγο – αριστερά, πάνω σε ένα ξύλινο επιτοίχιο στήριγμα είναι ανοιγμένο ένα παλιό βιβλίο. Ο καλόγερος πλησιάζει πρώτος και λέει:

– Αυτό που θα σου διαβάσω το έγραψε ο Θεοδώρητος, ηγούμενος της Μονής Εσφιγμένου από το 1805 ως το 1817. Μιλάει γι’ αυτόν εδώ τον πύργο:

Καθαρίζει κάπως τη φωνή του και διαβάζει:

«Ο πύργος είναι έργον επιστήμονος και αρχαίου τεχνίτου, διότι πάσα η οικοδομή έν εγένετο μείγμα και ούτε ερράγη εν ουδενί μέρει ουδαμώς. Εχει έσωθεν αποκρύφους τόπους εις το βλάπτειν μεν τους έξωθεν, μη βλάπτεσθαι, δε, τους εκ πύργου πολεμούντας».

Ακούγεται ένας περίεργος μουσικός ήχος – ο καλόγερος τραβάει ένα κινητό μέσα απ’ το ράσο του και μου κάνει νόημα να πάμε έξω.

Βγαίνουμε πάλι στον περίβολο. Εκείνος περπατάει πιο εκεί για να μιλήσει – προφανώς έχει τηλέφωνο για να επικοινωνεί, έστω κατ’ οικονομίαν, με τη μονή.

Εγώ είμαι ακόμα σε κατάσταση υποβολής. Σαν κεραυνοβολημένος. Ανάβω ένα τσιγάρο. Μετά ανοίγω κι εγώ το κινητό. Ψάχνω επιδέξια τις ειδήσεις, από συνήθεια, αλλά και από συγκρατημένο άγχος. Βλέπω την οθόνη πλάγια, διακριτικά. Πρώτη είδηση είναι, λόγω του ιού, ο αναγκαστικός εγκλεισμός στα σπίτια μας. Κλείνω το τηλέφωνο. Γυρίζω και ξανακοιτάζω, σιωπηλός, αμήχανος, το φρούριο και τον πύργο.

Ο πατήρ Μακάριος με πλησιάζει κάπως ανήσυχος. Στέκεται, όμως, συνειδητά, σε κάποια απόσταση, λέγοντας:

– Με ειδοποίησαν πως βρέθηκε κρούσμα του ιού στον Αθω. Ενας αδελφός από τη Μονή Ξενοφώντος που είχε ταξιδέψει στην Αγγλία. Τον είχε προσκαλέσει εκεί κάποιος επίσκοπος.

Μετά στρέφει κάπως πλάγια και αρχίζει να περπατάει αργά, σκυφτός, μουρμουροψέλνοντας:

– Συ, ουν, Δέσποτα, τοις πλέουσι σύμπλευσον. Τοις οδοιπορούσι συνόδευσον. Τους νοσούντας ίασε, ο ιατρός των ψυχών και των σωμάτων ημών…