Η εργαλειοποίηση {LF}της ξένης επιρροής

Ο ελληνισμός ήταν πάντοτε εκτεθειμένος στη διεθνή πολιτική λόγω γεωπολιτικής θέσης και διασποράς. Η Επανάσταση του 1821 δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Οι Μεγάλες Δυνάμεις την επηρέασαν, καθώς εύλογα ενδιαφέρονταν για τις επιπτώσεις της στις ευρωπαϊκές ισορροπίες. Εδωσαν, όμως, και εργαλεία στις αντιπαραθέσεις Ελλήνων εναντίον Ελλήνων, όπου κάθε μερίδα επεδίωκε να επιβληθεί με έξωθεν νομιμοποίηση. Εναργείς εκδηλώσεις υπήρξαν οι δύο εσωτερικές συγκρούσεις του 1824-25, οι λεγόμενοι «εμφύλιοι».

Κύριο μέλημα των αντιπάλων συνιστούσε η νομή της εξουσίας στο μελλοντικό κράτος. Σχηματικά, στην πρώτη σύγκρουση μάχονταν «ρωσόφιλοι» οπλαρχηγοί και Φιλικοί Φαναριώτες (π.χ. Υψηλάντηδες) εναντίον μιας ιδιότυπης συμμαχίας ντόπιων και φαναριώτικων αγγλόφιλων αρχόντων (π.χ. Μαυροκορδάτος, Λόντοι, Ζαΐμηδες, Κουντουριώτηδες) και γαλλόφιλων (π.χ. Κωλέττης). Στη δεύτερη, νησιώτες (Υδραίοι) και Ρουμελιώτες «κυβερνητικοί» στράφηκαν εναντίον των Πελοποννησίων «ανταρτών», διώκοντας στρατιωτικούς ήρωες, όπως ο Κολοκοτρώνης και ο Ανδρούτσος, και υποκαθιστώντας τους με ελεγχόμενους στρατιωτικούς μέσω δωροδοκιών και ψευδεπίγραφων αξιωμάτων.

Από τις άγριες συγκρούσεις υπέφεραν οι άμαχοι και η Επανάσταση. Βουλευτικό και Εκτελεστικό καθυστέρησαν ασυγχώρητα τη βοήθεια στην Κάσο (Μάιος 1824), τα Ψαρά (Ιούνιος 1824), το Μεσολόγγι (1825-26) και άλλες μάχες, ενώ οι Τούρκοι ενισχύονταν από την έλευση του Ιμπραήμ (Δεκέμβριος 1824). Επιπόλαια, θεώρησαν τον Αγώνα ολοκληρωμένο μετά τις νίκες του 1821-23 με εφικτή μια μικρή αυτόνομη μόνο Ελλάδα με τη Ρούμελη, τον Μοριά και τα νησιά Αργοσαρωνικού και Κυκλάδων. Πολλοί αγγλόφιλοι έφτασαν να αποδέχονται το σχετικό Πρωτόκολλο της Πετρούπολης (1826), που ευνοούσε τους Ρώσους, μέχρι να το δυναμιτίσουν οι Αγγλοι προωθώντας την ανεξαρτησία.

Στο μεταξύ, τη στρατιωτική δύναμη υποσκέλιζε η οικονομική που παρεχόταν για εξαγορά πελατειών από ιδιωτικές περιουσίες και από τη διασπάθιση των δύο κουτσουρεμένων αγγλικών δανείων (1824-1825). Μοιραίο ρόλο έπαιξαν, μεταξύ άλλων, η οικογένεια Κουντουριώτη, που διαφέντευε τη σκιώδη ελληνική κυβέρνηση, ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος που ροκάνιζε κάθε σεβαστό αντίπαλο, ο Ιωάννης Κωλέττης που έχτισε «πελατεία» Ρουμελιωτών «παλικαριών» και οπλαρχηγοί που κτύπησαν την ιεραρχία τους (π.χ. Γκούρας – Ανδρούτσος). Μόνον όταν η Επανάσταση φάνηκε να σβήνει, επανέφεραν «παλαιούς» στρατιωτικούς και προεστούς για να τη σώσουν και να μοιράσουν την ευθύνη. Από την εμφύλια διαμάχη δεν γλίτωσε ούτε ο εμβληματικός λόρδος Βύρων, πολιτικός και οικονομικός παράγων της αγγλικής βοήθειας, που κρατήθηκε στο Μεσολόγγι για να μη συγχρωτιστεί με Πελοποννησίους «ρωσόφιλους».

Οι ανταγωνισμοί των Μεγάλων Δυνάμεων στην Ελληνική Επανάσταση είναι ορθολογικά κατανοητοί με βάση τα εθνικά τους συμφέροντα. Αλλά στους εσωτερικούς ανταγωνισμούς ο φθόνος αποδείχθηκε δυνατότερος από το συμφέρον. Αρκετοί ισχυροί Ελληνες της Τουρκοκρατίας επιθυμούσαν να μεταφέρουν τα προνόμιά τους στο ελληνικό κράτος περισσότερο από όσο επιθυμούσαν το ισχυρό κράτος ισονομίας που διακήρυσσε η Επανάσταση.

Η σύγκρουση ανάμεσα στο προσωπικό-οικογενειακό και στο εθνικό παρέμεινε χρόνια αναπηρία. Οδήγησε σε νέες εμφύλιες συγκρούσεις όταν επήλθαν τεκτονικές αλλαγές σε βάρος ξεπερασμένων ταγών που βρήκαν απέναντί τους βίαιους αντιπάλους. Ο Εθνικός Διχασμός (1915-17) και ο Εμφύλιος του ’40 (1946-49) είχαν εξωτερικές επιρροές, αλλά ήταν βαθιά ελληνικές συγκρούσεις για τη μορφή του κράτους που θα επέλεγαν οι Ελληνες στην κοσμογονία δύο παγκοσμίων πολέμων.

Ο ξένος «παράγων» χρησιμοποιήθηκε ξανά σαν όπλο των αντίπαλων μερίδων με μεταφυσικούς σχεδόν όρους διχασμού: «πατριώτες» και «προδότες». Η εύκολη εξήγηση είναι ότι τέτοιες μανιχαϊκές ετικέτες συσπείρωναν αμέσως. Η πιο σύνθετη, ότι η ξένη προστασία έκρυβε συχνά το έλλειμμα εθνικού προσανατολισμού.

Η Κωνσταντίνα Ε. Μπότσιου είναι αν. καθηγήτρια και διευθύντρια του Κέντρου Ελληνικής και Διεθνούς Ιστορίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.