Πίστη, γνώση, πανδημία

Η μεγάλη συζήτηση που άνοιξε πριν από μερικές εβδομάδες σε σχέση με το εάν θα συνεχιστούν κανονικά οι θρησκευτικές συναθροίσεις εν μέσω των μέτρων για την αντιμετώπιση της πανδημίας, επανέφερε στο προσκήνιο εντάσεις και συγκρουόμενες σημασιοδοτήσεις που παραμένουν ενεργές ακόμη και στις κοινωνίες της ύστερης νεωτερικότητας ή μετανεωτερικότητας.

Από τη μια, οι επίσημοι φορείς, αλλά και αρκετοί θρησκευτικοί ηγέτες και θεολόγοι, στην προσπάθειά τους να υποστηρίξουν τα αναγκαία για τη δημόσια υγεία μέτρα, υπογράμμισαν τον υπερβατικό χαρακτήρα που έχει η θεότητα και το γεγονός ότι η πίστη είναι πρωτίστως μια ατομική συνειδησιακή συνθήκη και επιλογή, υποστηρίζοντας με αυτόν τον τρόπο ότι η συμμόρφωση με τις απαγορεύσεις είναι συμβατή με τις απαιτήσεις της πίστης.

Ουσιαστικά, υπογράμμισαν τη διαφοροποίηση ανάμεσα στο πεδίο της θρησκείας και αυτό που αφορά τον φυσικό και τον κοινωνικό κόσμο, με έναν τρόπο που σε διάφορες στιγμές – και όχι πάντα χωρίς εντάσεις – είχε διατυπωθεί σε όλη την πορεία της νεωτερικότητας. Μάλιστα, εάν μιλάμε για τον χριστιανισμό αυτή η αποδοχή του κεκτημένου της επιστήμης, αποτέλεσε και μια αναγκαία προσαρμογή μπροστά στον κίνδυνο μιας μεγαλύτερης αμφισβήτησης του ρόλου της Εκκλησίας. Ουσιαστικά, η μετάβαση σε μια όλο και πιο υπερβατική αντίληψη της θεότητας ήταν μια από τις πλευρές της αυξημένης εκκοσμίκευσης που σφραγίζει τη νεωτερικότητα και είναι στοιχείο που το παρατηρεί κανείς σε όλες τις θρησκείες. Και βέβαια η κοινωνική θεωρία σε διάφορες στιγμές διαπίστωσε ότι αυτή η εκδοχή θρησκευτικότητας που γίνεται περισσότερο ιδιωτική και ατομική μπορεί να είναι και απόλυτα συμβατή με την επέκταση του καπιταλισμού.

Από την άλλη, η αρχική αντίδραση της Εκκλησίας, όπως και μερίδας των πιστών, ήρθε να μας θυμίσει σημαντικές πλευρές της διαρκούς επιβίωσης του θρησκευτικού φαινομένου. Η ίδια η έννοια της πίστης δεν μπορεί να περιοριστεί απλώς στην ορθολογική αποδοχή ή πειθώ. Το ακριβώς αντίθετο: το credo quia absurdum est αποτελεί υπαρξιακά καταστατική συνθήκη για τον πιστό και αυτό οριακά μπορεί να τον ωθήσει να θεωρεί ότι δεν κινδυνεύει από μια θρησκευτική πρακτική στην οποία η επιστήμη εντοπίζει κινδύνους για την υγεία.

ΠΡΑΞΗ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ. Ας μην ξεχνάμε ότι η θρησκεία μας θυμίζει κάτι βασικό για το πώς διαμορφώνονται οι συλλογικές αντιλήψεις και πεποιθήσεις. Αυτές δεν είναι ποτέ μόνο υπόθεση συνειδησιακής κατάστασης αλλά και έμπρακτης τελετουργίας. Η θρησκευτική πίστη δεν μπορεί ποτέ απλώς να έχει τον χαρακτήρα της ατομικής συνειδησιακής κατάστασης. Χρειάζεται την τελετουργία, την πρακτική τήρηση κανόνων. «Γονάτισε, πες με τα χείλη σου την προσευχή και θα πιστέψεις», υποστήριζε ο Μπλαιζ Πασκάλ, σε μια φράση που ο Λουί Αλτουσέρ θα θεωρήσει ότι προσφέρει τον ορισμό του πώς η πρακτική γεννά την ιδεολογία.

Παρότι ο χαρακτηριστικός της νεωτερικότητας διαχωρισμός δημόσιου και ιδιωτικού κατεξοχήν μετέφερε την πίστη στην ιδιωτική σφαίρα, η θρησκευτική πίστη είναι μια κατεξοχήν κοινωνική και συλλογική πρακτική. Αυτό αφορά τόσο την ομαδικότητα της λατρείας όσο και την ενεργό κοινωνική πρακτική. Δεν είναι τυχαίο για παράδειγμα πως σε ό,τι αφορά τις χριστιανικές Εκκλησίες, είναι ενδεικτική η μεγάλη άνοδος των Ευαγγελικών Εκκλησιών παγκοσμίως που κατεξοχήν επενδύουν στις μαζικές λατρευτικές πρακτικές, ή το γεγονός ότι η Καθολική Εκκλησία επιδιώκει να απαντήσει στις αμφισβητήσεις που δέχεται αναβαθμίζοντας το κοινωνικό της έργο. Αυτή η αναγκαία έμπρακτη συλλογικότητα της πίστης εξηγεί γιατί αντιπαραθέσεις για την αναστολή των μαζικών λειτουργικών πρακτικών εν μέσω πανδημίας υπήρξαν εντός όλων των μεγάλων θρησκευτικών δογμάτων.

Ολα δείχνουν ότι παρά τους περιορισμούς και τη μετάβαση, σε όλο τον κόσμο, σε θρησκευτικές πρακτικές κατ’ οίκον και σε λειτουργικές μορφές εξ αποστάσεως, μέσω του Διαδικτύου και της τηλεόρασης, οι άνθρωποι δεν έχουν σταματήσει να προσφεύγουν στην πίστη. Είναι και αυτό απόδειξη ο σύγχρονος παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός μπορεί να συνδυάζει τις ιστορικές δυναμικές της εκκοσμίκευσης με την παραχώρηση μεγάλου χώρου στη θρησκεία, ως εάν η πίστη να μπορεί να προσφέρει το υποκατάστατο συνοχής και σταθερών σημείων αναφοράς που οι οικονομικές δυναμικές διαρκώς υπονομεύουν σε κοινωνίες όπου η επισφάλεια, η κινητικότητα και η έμφαση στην ατομική ευθύνη (και το ατομικό ρίσκο) κυριαρχούν. Αλλωστε, η λογική της αγοράς μπορεί να συνυπάρξει τόσο με τον ατομοκεντρικό ωφελιμισμό όσο και με μια εντός ιδιωτικών ορίων θρησκευτική πίστη, την ώρα που μια εγκόσμια ηθική της αλληλεγγύης και της κοινωνικότητας, χωρίς αναζήτηση υπερβατικού θεμελίου, παραμένει ένα ζητούμενο και δεν μπορεί να επικαλείται με τον ίδιο τρόπο όπως παλιότερα ότι αντιπροσωπεύει τη δυναμική της ιστορίας.

Εορτές υπό περιορισμό

Η κορύφωση των περιορισμών σε όλον τον κόσμο συμπίπτει με τις μεγάλες γιορτές των μονοθεϊστικων θρησκειών. Το χριστιανικό Πάσχα, το εβραϊκό Πάσχα και το Ραμαζάνι. Γιορτές που κατεξοχήν σηματοδοτούν τη συνάντηση των πιστών, τη γιορτή της κοινότητας, το σφίξιμο των δεσμών. Για πρώτη φορά φέτος σχεδόν παντού θα εορταστούν υπό ένα καθεστώς περιορισμού που ουσιαστικά θα υποχρεώσει τους πιστούς σε εορτασμό κατά μόνας ή σε πολύ στενό κύκλο.