Τρία βιβλία για το 1821

Ως ένα σημείο είναι αναμενόμενο και ευπρόσδεκτο: ο εορτασμός για τα 200 χρόνια από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης εμπλουτίζει τη σχετική βιβλιοπαραγωγή. Το 1821 παρουσιάζει ξεχωριστό ενδιαφέρον ως χρονικό σημείο, ενώ «συμπαρασύρει» προτάσεις προς τα πίσω – τουλάχιστον από τα Ορλωφικά – αλλά και προς την περίοδο μετά το 1821 εξετάζοντας τη μετατροπή του σε πολιτικό, κοινωνικό και εθνικό γεγονός μέσα από τη συγκρότηση του έθνους – κράτους. Οι ενδιαφέρουσες μελέτες συνθέτουν τελικά το μωσαϊκό της περιόδου που πλέον μοιάζει ανεξάντλητο.

Η ΜΑΤΙΑ ΤΟΥ ΓΟΥΝΤΧΑΟΥΖ. Η επανέκδοση «1821» του C.M. Woodhouse (Παπαδόπουλος, 2020), 42 χρόνια μετά την έκδοση της Εστίας (σε μετάφραση τότε του Αγγελου Βλάχου), υπενθυμίζει μια σημαντική συνεισφορά στην ιστοριογραφία, γραμμένη από έναν φιλέλληνα. Με στέρεες κλασικές σπουδές, στρατιωτική δράση στον ελλαδικό χώρο κατά την Κατοχή, ο Γουντχάουζ έγραψε σημαντικά βιβλία, όπως εκείνα για τη ζωή του Καποδίστρια και το Ναυαρίνο. Το «1821» είναι ένα εύληπτο βιβλίο που αποδεικνύει πόσο είχε κατανοήσει ο συγγραφέας την περίοδο. Προβληματικές που ακόμη και σήμερα χαρακτηρίζονται «αιρετικές» ή «ανατρεπτικές» είχαν ήδη εντοπιστεί από τον Γουντχάουζ: ανάμεσά τους, οι διαφορετικές φάσεις της οθωμανικής κυριαρχίας και η ανομοιομορφία του συστήματος διοίκησης. Παράλληλα είχε διεισδύσει σε σημαντικές διαστάσεις, όπως φορολογία, ασφάλεια και δικαιοσύνη. Η εργασία του προστίθεται, ως ένα σημείο, σε εκείνες των Φίνλεϊ και Γκόρντον, αλλά και στην ευρύτερη βρετανική ματιά για το 1821. Διακρίνεται μάλιστα για μια σπάνια – και συχνά κυνική – ευθυκρισία για πρόσωπα και πράγματα. Δεν κρύβει τη φλεγματική απαξίωση για κινήσεις όπως της Φιλικής Εταιρείας, αλλά και την προτίμηση για πρόσωπα όπως ο Αδαμάντιος Κοραής.

ΕΛΛΗΝΕΣ ΑΓΩΝΙΣΤΕΣ, ΑΛΒΑΝΟΙ ΣΤΑΣΙΑΣΤΕΣ. Ο καθηγητής Ιστορίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Βασίλης Γούναρης είναι ένας από τους διεισδυτικότερους μελετητές της διαμόρφωσης ταυτοτήτων στον βαλκανικό χώρο. Στο βιβλίο του «Δεν είν’ ο περσινός καιρός» (Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, 2020) αναζητά τη «μεθοριακή γραμμή» ανάμεσα στο ελληνικό και στο αλβανικό ζήτημα, αναζητά τα όρια των νέων εθνικών ταυτοτήτων, τα υποκείμενα των οποίων δεν είχαν βέβαια πάντα συνείδηση αυτών. Μέσα από την αναζήτηση της κοινωνικής ιστορίας, ο συγγραφέας ανατρέχει σε επαγγελματικές ιδιότητες, τις ανατέμνει με τους εθνικούς προσδιορισμούς, μελετά τους ρόλους, προχωράει βαθιά στις αιτίες και στα κίνητρα. Ξεκινώντας από την Ηπειρο αλλά επεκτείνοντας τη ματιά του στην υπόλοιπη Ελλάδα ανιχνεύει το αλβανικό στοιχείο μέσα στο πλαίσιο της οθωμανικής κυριαρχίας στον ελλαδικό χώρο, την ένταξή του σε αυτήν, τη στάση του απέναντι στην Ελληνική Επανάσταση καθώς και τις αλλαγές που προκάλεσε στο εσωτερικό του. Τα γεγονότα, οι εναλλαγές ρόλων αλλά κυρίως οι τεκτονικές αλλαγές που προκάλεσε η δημιουργία του ελληνικού κράτους σε αυτή την κοινότητα παραδίδονται με λεπτομέρειες και τεκμηρίωση. Ο τίτλος του τελευταίου του κεφαλαίου «Μεθόριος» είναι ίσως και χαρακτηριστικός για ένα ερώτημα στο οποίο οδηγείται ο αναγνώστης μετά την ανάγνωση αυτού του άκρως ενδιαφέροντος βιβλίου. Τι ήταν αυτό που έλειψε από μια κοινότητα που θεωρητικά είχε καλύτερο σημείο αφετηρίας και δεν μπόρεσε να ολοκληρώσει μια εθνική εξέλιξη όπως έγινε τελικά από την άλλη άκρη της «μεθορίου»; Μια απάντηση σίγουρα που χωρά μεγάλη συζήτηση.

Η ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ. Ως «ξενηλασία» ο Κ.Θ. Δημαράς οριοθετεί εκείνο το αίσθημα αποστροφής των Ελλήνων προς το ξένο στοιχείο που άσκησε διοίκηση στην πρώτη περίοδο του νεοελληνικού κράτους. Ενα αίσθημα που δημιουργήθηκε, όπως επισημαίνει ο Κοραής, από την αίσθηση ενός αέναου χρέους της Ευρώπης προς την Ελλάδα. Αυτή την εικόνα των Ελλήνων για την Ευρώπη – με το σχετικό κενό κατά τη διάρκεια της οθωνικής περιόδου – έρχεται να φωτίσει το βιβλίο της ιστορικού και καθηγήτριας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Λίνας Λούβη «Η Ευρώπη των Ελλήνων. Πρότυπο, απειλή, προστάτις 1833-1857» (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2020). Οπως επισημαίνει η ίδια στην εισαγωγή, δεν αποσκοπεί στην εις βάθος μελέτη της σχέσης της Ευρώπης με την Ελλάδα, αλλά να καταγράψει τις «ιδιοτροπίες, φαντασίες και προπετείς αξιώσεις των Ελλήνων» απέναντι στην Ευρώπη. Με βασική πηγή της, όπως και στο «Περί γέλωτος Βασίλειον», τις εφημερίδες του 19ου αιώνα, τον φιλορωσικό «Αιώνα», την αγγλόφιλη « Αθηνά» και τη συνδεδεμένη με τον γαλλικό παράγοντα «Ελπίδα», επιχειρεί να ανασυστήσει το πνεύμα της εποχής και να αναλύσει την οπτική των γεγονότων μέσα από τον Τύπο της εποχής. Το βιβλίο ακολουθεί μια διάρθρωση τριών μεγάλων ενοτήτων που η συγγραφέας θεωρεί ότι διαμορφώνουν την εικόνα της Ευρώπης για τους Ελληνες. Ξεκινά από τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους σε «γαλλοβαυαρικά πρότυπα» και παρακολουθεί συστηματικά τις ξένες επιρροές στο σώμα ενός κράτους που επί της ουσίας αποτελούσε ένα παράδειγμα για ολόκληρη την περιοχή των Βαλκανίων. Ενός κράτους που θεωρήθηκε «βαυαρικό προτεκτοράτο» και έπρεπε να διοικηθεί από μια απόλυτη μοναρχία μέχρι και την απόκτηση Συντάγματος που ήταν μια αγγλική ιδέα. Το συνταγματικό – διοικητικό πρόσωπο είναι το πρώτο μεγάλο πεδίο που δημιουργεί μια εικόνα της Ευρώπης στους Ελληνες. Το δεύτερο μέρος είναι αφιερωμένο στη θρησκευτική διάσταση. Αιώνες αντιπαράθεσης μεταξύ του καθολικισμού και της ορθοδοξίας αλλά και η δυναμική είσοδος των προτεσταντών δημιουργούσαν ένα εκρηκτικό αμάλγαμα που αφορούσε και τη συγκρότηση Αυτοκέφαλης Ελλαδικής Εκκλησίας από μεριάς των Βαυαρών. Το τρίτο μέρος τιτλοφορείται «Ευρώπη προστάτις και οφειλέτις»: θέμα που παραμένει επίκαιρο ως σήμερα αλλά αποδεικνύεται ότι αντλεί την έμπνευσή του από την ίδια τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους και τον ρόλο των Ξένων Δυνάμεων σε αυτό.