«Τα πρώτα πενήντα χρόνια είναι δύσκολα»

Ποιο ήταν το τοπίο στον χώρο του βιβλίου όταν κάνατε τα πρώτα σας μεταφραστικά βήματα;

Την πρώτη περίοδο της χούντας, χοντρικά έως το 1969, και στον χώρο του βιβλίου «όλα τα ‘σκιαζε η φοβέρα». Αριστεροί και κεντροαριστεροί εκδοτικοί οίκοι είχαν κλείσει, βιαίως ή εξ ιδίας πρωτοβουλίας. Ακόμα και αρκετοί αξιόλογοι συγγραφείς είναι γνωστό πως είχαν πάρει την πολυσυζητημένη απόφαση να μη δημοσιεύουν όσο θα κυβερνούσε η χούντα. Εν τω μεταξύ, σε αντιδιαστολή με την αφασία που επικρατούσε στην «αυλή μας», ο κόσμος – και μαζί του και ο κόσμος των ιδεών – έβραζε. Αντιπολεμικό κίνημα στις Ηνωμένες Πολιτείες, δολοφονίες του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και του Ρόμπερτ Κένεντι, εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα στον Τρίτο Κόσμο, Μάης του ’68 στη Γαλλία, σοβιετική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία και άλλα πολλά. Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε Διαδίκτυο. Στην Ελλάδα, ουσιαστικά ούτε καν τηλεόραση, παρά μόνο η κρατική/χουντική. Ακόμα και οι όποιες εφημερίδες εκδίδονταν περνούσαν από λογοκρισία. Ετσι, πηγή πληροφοριών εν πολλοίς ήταν για μας ο ξένος Τύπος και τα ξενόγλωσσα βιβλία, που τα προμηθευόμασταν από τον Ελευθερουδάκη, τον Κάουφμαν, τη Φωλιά του Βιβλίου του Κακουλίδη, τον Σαμούχο, τον Παντελίδη (θλίψη και μόνο θλίψη προξενεί το γεγονός ότι ούτε ένα από αυτά τα βιβλιοπωλεία δεν υπάρχει σήμερα).

Πόσο πίσω πρέπει να πάμε για να βρούμε το πρώτο μεταφραστικό σας ερέθισμα και την πρώτη δημοσιευμένη μετάφρασή σας;

Στο γενικότερο αυτό κλίμα, όπου οι εφηβικές πνευματικές ανησυχίες και αναζητήσεις επιχρωματίζονταν και τροφοδοτούνταν από την αφασία που είχε επιβάλει η χούντα στην ελληνική κοινωνία, γεννήθηκε και η επιθυμία μου να αποπειραθώ, με τα στοιχειώδη τότε αγγλικά και γαλλικά μου, να μεταφράσω κάποια κείμενα, τα οποία με τα κριτήρια της εποχής θεωρούσα ενδιαφέροντα. Κάπου εκεί λοιπόν, αρχές του 1969, και με τις νομικές σπουδές μου να έχουν πάψει ουσιαστικά να με ενδιαφέρουν ήδη, άρχισα να γρατσουνάω τις πρώτες μου μεταφραστικές αράδες. Από μια ωραία παλαιά αγγλική έκδοση των «Απάντων» του Οσκαρ Ουάιλντ που είχε ο πατέρας μου, και βέβαια με το λεξικό «αγκαλιά», επιχείρησα να μεταφράσω, για το κέφι μου αλλά και για άσκηση, το κείμενο «The Soul of Man under Socialism». Λίγο αργότερα, με μπόλικο θράσος θα έλεγα, αποφάσισα να βγω και στην εκδοτική «πιάτσα», η οποία τότε ακριβώς είχε αρχίσει να ξυπνάει από τον λήθαργο. Καθοριστικής σημασίας καμπή υπήρξε ασφαλώς η άρση της προληπτικής λογοκρισίας στην οποία προχώρησε στα τέλη του 1969 η χούντα, θέλοντας έτσι να δείξει ότι ένιωθε πλέον αρκετά ισχυρή και ασφαλής, και επομένως μπορούσε να ξεσφίξει κάπως τα λουριά. Ηταν η εποχή που νέοι εκδοτικοί οίκοι, ως επί το πλείστον αριστερού προσανατολισμού, ξεφύτρωναν ο ένας μετά τον άλλον, με πρωτοπόρο τον Κάλβο ήδη από το 1968 και με μείζον γεγονός ασφαλώς τα «Δεκαοχτώ κείμενα» από τον Κέδρο, το καλοκαίρι του 1970. Τότε λίγο – πολύ εμφανίστηκαν οι εκδόσεις Κείμενα του Φίλιππου Βλάχου, ο Διογένης του Κουλουφάκου, ο Στοχαστής του Λουκά Αξελού, η Επικαιρότητα του Μιχάλη Μπακιρτζή, οι Νέοι Στόχοι του Θύμιου Παπανικολάου, οι Εκδόσεις 70 του Παλαιολόγου και κάμποσοι άλλοι ακόμα. Σε αυτό το κλίμα και το πλαίσιο, μετέφρασα το πρώτο μέρος από το βιβλίο του γάλλου κομμουνιστή Jean Baby με τίτλο «Οι θεμελιώδεις νόμοι της καπιταλιστικής οικονομίας», που εκδόθηκε από τις εκδόσεις Στοχαστής το 1970 – εξού και τα πενήντα χρόνια που συμπληρώνω φέτος στο επάγγελμα. Καθώς σχετικά σύντομα θα έπρεπε να παρουσιαστώ στον Στρατό, αλλά και γενικότερα για «τον φόβο των Ιουδαίων», το βιβλίο το μετέφρασα με ψευδώνυμο.

Ποιες σημαντικές αλλαγές θα μπορούσε κάποιος να εντοπίσει στο διάστημα που έχει μεσολαβήσει έκτοτε;

Η σημερινή κατάσταση στον χώρο των μεταφράσεων δεν συγκρίνεται προφανώς με εκείνη την ηρωική εποχή, οπότε n’importe qui μετέφραζε n’importe quoi. Ούτε, όμως, και με την παλαιότερη, την προδικτατορική, οπότε συχνά οι μεταφράσεις ήταν έργο είτε κυριών που είχαν πρόσφατα χωρίσει ή χηρέψει («δώσ’ της κάτι να μεταφράσει της καημένης, είναι χάλια») είτε κομμουνιστών που είχαν γυρίσει από τις εξορίες ή είχαν βγει από τις φυλακές και δυσκολεύονταν να βρουν δουλειά. Μπορεί και σήμερα να εκδίδονται μεταφραστικά ανοσιουργήματα, αλλά δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το επίπεδο των μεταφραστών/ριών είναι κατά κανόνα αισθητά υψηλότερο.

Μπορείτε να θυμηθείτε κάποια κείμενα που να σας δυσκόλεψαν ιδιαίτερα; Κάποια άλλα που να τα απολαμβάνατε ενόσω τα μεταφράζατε;

Θα έλεγα ότι το πιο απαιτητικό κείμενο με το οποίο έχω αναμετρηθεί ήταν «Η Παναγία των Παρισίων» του Ουγκώ, την οποία μετέφρασα για τις πάντα ποιοτικές εκδόσεις Σμίλη το 2004-05, σε συνεργασία με την εξαίρετη συνάδελφο (δυστυχώς, δεν μεταφράζει συχνά πλέον) Βάνα Χατζάκη. Παρά το ότι είχαμε δίπλα μας όλες τις προηγούμενες ελληνικές μεταφράσεις, ακόμα και εκείνη του 1867 από τον Ιωάννη Καρασούτσα, ορισμένα κομμάτια από το κείμενο του Ουγκώ παρουσίαζαν τεράστιες δυσκολίες – ιδιαίτερα εκείνα που αφορούσαν κτίσματα, κατά κανόνα γοτθικού ρυθμού, στο Παρίσι του 15ου αιώνα. Οσο για την «απόλαυση», τι να πω; Χαίρομαι πάντα τα κείμενα του βρετανού ιστορικού E.H. Carr, του οποίου είχα μεταφράσει ήδη το 1977 το πρώτο μέρος του θρυλικού «A History of Soviet Russia», 1917-23. Απόλαυση ήταν επίσης η μετάφραση, για τις εκδόσεις Πατάκη το 2014, του έργου του Αρθουρ Κέσλερ «Το μηδέν και το άπειρο», αγαπημένου μου νεανικού αναγνώσματος.

Υπήρξαν περιπτώσεις που ανακαλύψατε μεταφραστικές λύσεις τις οποίες δεν είχατε δοκιμάσει έως τότε;

Ο επαγγελματίας και όχι απλώς ευκαιριακός μεταφραστής πάντα αναζητά καινούργιες «μεταφραστικές λύσεις». Κατεξοχήν ισχύει αυτό για ένα ιδιαίτερα απαιτητικό και δύσβατο πεδίο όπως αυτό της ιστορίας της τέχνης, στο οποίο ειδικευόμουν επί πολλά χρόνια, ως μεταφραστής αλλά και ως επιμελητής. Κάθε βιβλίο που πέφτει στα χέρια μου, είτε από παλαιότερους είτε από συγκαιρινούς μου μεταφρασμένο, μπορεί να μου δώσει τη λύση ως προς την απόδοση ενός όρου. Αλλωστε, και όταν δίδασκα μετάφραση στο ΕΚΕΜΕΛ, πάντα έλεγα στους/στις μαθητές/ριές μου πως καλός δάσκαλος είναι εκείνος που δεν διστάζει να πει «δεν ξέρω» ή «δεν είμαι σίγουρος».

Ποιες μεταφράσεις άλλων έχετε θαυμάσει ή εκτιμήσει ιδιαίτερα όλα αυτά τα χρόνια;

Δύσκολη η απάντηση, καθώς υπάρχει πάντα ο κίνδυνος ασυγχώρητων παραλείψεων. Από τους παλαιότερους, θεωρώ εξαιρετικές κάποιες μεταφράσεις του Αρη Αλεξάνδρου, του Αιμίλιου Χουρμούζιου, καθώς και μερικών ακόμα. Ωστόσο, προσοχή: υπάρχουν μεταφράσεις γνωστών παλαιότερων ελλήνων λογοτεχνών που δεν είναι όσο καλές δείχνουν από πρώτη ματιά. Ηταν άνθρωποι που ήξεραν να γράφουν σε όμορφα ελληνικά, και έτσι το κείμενο ρέει. Ομως, αν το παραβάλει κάποιος με το πρωτότυπο, και μιλάω βέβαια και από προσωπική εμπειρία, διαπιστώνει ότι το ελληνικό κείμενο συχνά αυθαιρετεί, ενίοτε παραποιεί το πρωτότυπο, κάποτε το «κακοποιεί» κιόλας. Σε ό,τι αφορά μεταφραστές της γενιάς μου αλλά και νεότερους, ο κίνδυνος των ασυγχώρητων παραλείψεων είναι ακόμα μεγαλύτερος, γι’ αυτό και θα προτιμήσω να μην αναφέρω ονόματα. Ας μου επιτραπεί μία μόνο εξαίρεση. Ενα από τα μεγαλύτερα μεταφραστικά ταλέντα της γενιάς μου υπήρξε αναμφισβήτητα η Αλεξάνδρα Παπαθανασοπούλου, που δυστυχώς «έφυγε νωρίς».

Ποιο είναι το γλωσσικό και άλλο απόθεμα από το οποίο αντλείτε μεταφραστικές λύσεις;

Το βασικό «γλωσσικό απόθεμα» ενός μεταφραστή απορρέει εν πολλοίς από την ιδιότητά του ως καλού αναγνώστη. Μόνον έτσι δεν χάνει την επαφή του με τη συνεχώς εξελισσόμενη γλώσσα. Εχω αντλήσει λέξεις διαβάζοντας ένα κείμενο του Μεσοπολέμου, αλλά και διατρέχοντας ένα free press ή ένα νεανικό έντυπο. Επίσης, αναντικατάστατο στοιχείο του μεταφραστικού αποθέματος αποτελεί η βασική εγκυκλοπαιδική παιδεία, κάτι που όλο και περισσότερο σπανίζει. Αν δεν έχεις ακούσει ποτέ στη ζωή σου τον Γουλιέλμο της Οράγγης, κινδυνεύεις να γράψεις – όπως κάποιος «μεταφραστής» – ο Βίλεμ των Πορτοκαλιών! Αν δεν έχεις ακούσει ποτέ να γίνεται λόγος για τον Πέρσελ (Purcell) ή τον Σόμερσετ Μομ (Maugham), εύκολα τους μετατρέπεις, μεταφράζοντας από τα αγγλικά, σε Πάρτσελ και Μόχαμ αντίστοιχα!

Πώς σχολιάζετε φαινόμενα όπως ο «λογιοτατισμός» ή η «λεξιπλασία»;

Αναμφισβήτητα, οι κίνδυνοι που επισημαίνετε, αλλά και άλλοι, είναι υπαρκτοί. Και η επιδειξιομανία, και η ψευτοκαλλιέπεια, και ο (γλωσσικός) αρχοντοχωριατισμός, και η λεξιλαγνεία, και ο κακώς εννοούμενος υποκειμενισμός. «Εμένα αυτό είναι το ύφος μου», δηλώνει κάποιος αυτάρεσκα, και ακολουθούν… έξι λέξεις στη γενική στη σειρά.

Πώς θα περιγράφατε την τόσο κρίσιμη ισορροπία μεταξύ της γλώσσας-πηγής, δηλαδή της γλώσσας του πρωτοτύπου, και της γλώσσας-στόχου, της ελληνικής;

Το «στοίχημα» μιας μετάφρασης έγκειται εν πολλοίς σε αυτήν την περιλάλητη ισορροπία μεταξύ της γλώσσας-πηγής και της γλώσσας-στόχου. Με άλλα λόγια, το ζητούμενο είναι ένα κείμενο που να μην προδίδει ή αδικεί τον συγγραφέα, και συγχρόνως να είναι φιλικό προς τον αναγνώστη. Κακά τα ψέματα, όμως. Αυτή η απόλυτη ισορροπία είναι πολύ σπάνια, αν όχι και ανέφικτη. Κατά κανόνα, κάθε «παραχώρηση» προς τον αναγνώστη «την πληρώνει» ο συγγραφέας, ενώ και η απόλυτη προσήλωση στο πρωτότυπο μπορεί να αποβεί εις βάρος τού μεταφράσματος και τελικά εις βάρος του αναγνώστη και της πρόσληψης του κειμένου από αυτόν. Κάθε φορά που επιχειρείται να γίνει το κείμενο πιο φιλικό στον αναγνώστη, υπάρχει κίνδυνος να χαθεί κάτι από το νόημα και το ύφος του πρωτοτύπου. Αλλά και κάθε φορά που ο μεταφραστής διολισθαίνει ή ενδίδει στην «πηγολατρία» υπάρχει κίνδυνος να προκύψει ένα κείμενο άχαρο ή δυσνόητο.

Ποια εργαλεία θεωρείτε απαραίτητα για έναν μεταφραστή;

Ο μακαρίτης Τάκης Κονδύλης, ιερόν τέρας τότε (και όχι μόνον τότε) της μετάφρασης, μου είχε πει το 1970: «Ο μεταφραστής οφείλει να ξέρει τρεις γλώσσες: τη γλώσσα του πρωτοτύπου, καλά ελληνικά, και τη γλώσσα του περιεχομένου». Με άλλα λόγια, αποκλείεται να είναι καλή μια μετάφραση, αν ο/η μεταφραστής/ρια δεν γνωρίζει το θέμα του βιβλίου. Το ίδιο ισχύει και αν δεν χειρίζεται άψογα την ελληνική γλώσσα, αν δηλαδή το κείμενό του είναι γεμάτο από αόριστα άρθρα, γενικές, επαναλαμβανόμενα «που», κ.λπ., κ.λπ. Κατά τα άλλα, ως προς τη γλώσσα-πηγή, θα έλεγα ότι πολύτιμος σύμμαχος του μεταφραστή είναι τα λεξικά, τα κάθε είδους βοηθήματα, σήμερα και το Διαδίκτυο. Κάποιος παλαιός μεταφραστής έλεγε: «Διαβάζω bonjour και κοιτάζω στο λεξικό μήπως σημαίνει και κάτι άλλο εκτός από καλημέρα». Με άλλα λόγια, το λεξικό (γλωσσικό ή θεματικό) αλλά και το Διαδίκτυο μπορεί να αποδειχθούν τεράστιας ισχύος όπλα στα χέρια του μεταφραστή, πολύ πιο ισχυρά από εκείνα που είχαμε εμείς όταν ξεκινούσαμε.