Ο φιλελευθερισμός και η αντιμετώπιση της πανδημίας

Τελευταία έχει ειπωθεί ότι ο φιλελευθερισμός υποχωρεί μπρος στο κράτος και την κρατική παρέμβαση στην αγορά. Οι κολεκτιβιστές, δηλαδή, οι αντίπαλοι του φιλελευθερισμού, υποστηρίζουν ότι η σημερινή κατάσταση με τα έκτακτα μέτρα που επιβάλλει το κράτος για να αντιμετωπιστεί η κρίση, δείχνει πόσο λανθασμένος είναι ο οικονομικός φιλελευθερισμός. Εφόσον αστυνομεύονται οι τιμές, διώκεται αμείλικτα η αισχροκέρδεια, γίνεται επίταξη προϊόντων και χώρων, σημαίνει ότι το κράτος έχει τον αποφασιστικό λόγο, και όχι η αγορά.

Ας εξετάσουμε, όμως, τον ρόλο των τιμών των προϊόντων σε μια ελεύθερη αγορά. Ως γνωστόν, αυτές διαμορφώνονται ελεύθερα, σύμφωνα με τον νόμο της προσφοράς και της ζήτησης. Αν η τιμή ενός προϊόντος διαμορφώνεται στα € 20-25, δεν συμφέρει σε έναν καταστηματάρχη να τη βάλει στα € 30+. Αν σημειωθεί μεγάλη ζήτηση για αυτό το προϊόν, τότε φυσιολογικά θα ανέβει η τιμή του, ας πούμε στα € 30 ή στα € 35. Οπότε, δεν θα αδειάζουν τα ράφια στα οποία εκτίθεται τόσο εύκολα.

Το μεγάλο πλεονέκτημα της λειτουργίας του νόμου της προσφοράς και της ζήτησης στην ελεύθερη αγορά είναι ότι ο νόμος αυτός είναι αυτο-εφαρμόσιμος (self-enforced): δεν χρειάζεται να επιβληθεί

απέξω με αστυνομικά μέτρα.

Εκτός αν…

Εκτός αν απειληθεί η ασφάλεια και η τάξη που απαιτούνται για να λειτουργήσει η αγορά.

Τότε επεμβαίνει το κράτος – και ορθώς.

Το κράτος, σε μια ανοιχτή, δημοκρατική κοινωνία, έχει την ευθύνη της ασφάλειας και της τάξης. Είναι θεσμός που σε μεγάλο βαθμό εγγυάται τη λειτουργία όλων των άλλων θεσμών, περιλαμβανομένου και του θεσμού της αγοράς. Δεν σημαίνει ότι τα πάντα υπάγονται σ’ αυτό, όπως υποστηρίζουν οι κολεκτιβιστές. Σημαίνει ότι σε τελευταία ανάλυση καλείται να εξαντλήσει την εξουσιαστική του αρμοδιότητα, να επιβάλει τη δύναμή του για να μην επέλθει κοινωνική διάλυση.

Για να λειτουργήσουν οι νόμοι της αγοράς, σημαίνει ότι είναι πολυάριθμοι οι πωλητές και ότι το προσφερόμενο αγαθό υπάρχει εν αφθονία. Αν η καταναλωτική πίεση, για λόγους πανικού, δημιουργήσει ανεπάρκεια, θα ακολουθήσει λογικά άνοδος της τιμής του – ή η εξάντλησή του. Ο πανικός είναι μια εξ ορισμού ανορθολογική παρόρμηση του πλήθους με οδυνηρά αποτελέσματα για όλους. Η κρατική παρέμβαση γίνεται για να καταπολεμηθεί ο πανικός, διότι αυτός είναι η αιτία δυσλειτουργίας της αγοράς. Το κρατικό φρένο στον πανικό με ειδικές διατάξεις δεν ακυρώνει τον ρόλο της αγοράς.

Είναι πατερναλιστική η παρέμβαση του κράτους υπό τις συνθήκες αυτές; Ο κρατισμός είναι πάντα και ανενδοίαστα πατερναλιστικός, εφόσον απαιτεί από τον πολίτη «για το δικό του καλό» να δέχεται την κρατική παρέμβαση. Το κράτος αντικαθιστά τον «ανώριμο» πολίτη στην κρίση του, εφόσον υποτίθεται ότι γνωρίζει πιο καλά από αυτόν τις «πραγματικές» του ανάγκες. Εδώ, όμως, πρόκειται για εντελώς διαφορετικό ρόλο που αποδίδεται στο κράτος, εφόσον έρχεται να προστατεύσει, όχι μόνο τη δημόσια υγεία υπό συνθήκες πανδημίας, αλλά και την ίδια τη δυνατότητα λειτουργίας της αγοράς. Δεν απαγορεύει στον καταναλωτή να αγοράσει 20 λίτρα χλωρίνης από το σουπερμάρκετ «για το δικό του καλό», αλλά για να εξασφαλίσει επάρκεια για όλους. Για τον ίδιο λόγο απαγορεύει και στον πωλητή να αυξήσει υπέρμετρα τις τιμές των προϊόντων που διαθέτει, λόγω διογκωμένης ζήτησης που δημιουργεί ο πανικός.

Για τον φιλελεύθερο, η παρέμβαση του κράτους υπό συνθήκες πανδημίας ή πολέμου, είναι εργαλείο για την καταπολέμηση του πανικού και άλλες αιτίες που απειλούν την έννομη τάξη. Ο κολεκτιβιστής, αντίθετα, θεωρώντας το κράτος παναρμόδιο, ζητεί την επέκταση του κρατικού παρεμβατισμού ώστε να καλύψει μια τεράστια σφαίρα δραστηριοτήτων των πολιτών.

Ο φιλελευθερισμός διαφέρει ριζικά από τον κολεκτιβισμό, όχι στον βαθμό κρατικής παρέμβασης ή στον ρόλο που αποδίδεται σ’ αυτήν, αλλά στον τρόπο που παρατηρεί τον άνθρωπο και τη σχέση του με την κοινωνία. Ο κολεκτιβιστής θεωρεί ολόκληρη την κοινωνία ως συλλογικό υποκείμενο. Την παρατηρεί αφ’ υψηλού, «παντοπτικά» και αποφαίνεται κυρίαρχα για τις ανάγκες της και την πορεία της. Ο φιλελεύθερος παρατηρεί άτομα, κατά βάση ελεύθερα και υπεύθυνα και την κοινωνία ως σύνολο αυτών των ατόμων. Θεσμοί, όπως το κράτος, η δικαιοσύνη, η αγορά υπάρχουν για το άτομο και χάριν αυτού πρέπει να εξασφαλίζεται η καλή λειτουργία τους. Αντίθετα από τον κολεκτιβιστή, δεν επικαλείται τη κοινωνία σαν να ήταν κάτι εξωτερικό από το άτομο, αλλά την ελευθερία ως κύριο συστατικό της κοινωνίας, το οποίο πρέπει να προστατευτεί.

Σε μια φιλελεύθερη προοπτική ο κρατικός παρεμβατισμός, ακόμα και όταν είναι αυστηρός ή και αμείλικτος, δικαιολογείται εφόσον και μόνο εφόσον, υπηρετεί την ανάγκη διατήρησης των συνθηκών που απαιτούνται για να συνεχίσει να ζει ο πολίτης σε καθεστώς ελευθερίας· και για να μην απειλείται από την ανομία, δηλαδή, την κατάσταση κατά την οποία χάνουν την ισχύ τους οι άγραφοι νόμοι αλληλεγγύης που διατηρούν ακέραιο τον κοινωνικό ιστό.