Η μαύρη κωμωδία του γκέτο

Το σεξ, η Τορά και η επανάσταση αναμειγνύονται ισομερώς στη «Σώσα». Το βιβλίο ανήκει στην αμερικανική περίοδο του νομπελίστα αμερικανοεβραίου Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ, καθώς πρωτοεκδόθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1970, ενώ ο ίδιος είχε αποδράσει από τη Βαρσοβία ήδη το 1935. Γεννημένος το 1904, εγκατάλειψε τη ραβινική παράδοση της οικογένειας και της κοινότητάς του για να αφιερωθεί στη συγγραφή. Ακολουθώντας τον μεγαλύτερο αδελφό του στη Νέα Υόρκη θα βιοποριστεί για δεκαετίες στην αγκαλιά των ομοεθνών εποίκων γράφοντας σχεδόν αποκλειστικά στα γίντις, τη γλώσσα των Εβραίων Ασκενάζι της Κεντρικής Ευρώπης. Η πολυπληθής και οικονομικά ευημερούσα αυτή κοινότητα θα τον υποστηρίξει σθεναρά στην επιλογή των αρχικών θεματικών του γραμμών. Προκύπτει σταδιακά μια λεπτομερής τοιχογραφία της παλιάς πατρίδας, μια ελεγεία της Διασποράς και μια ολοένα και βαθύτερη εντρύφηση στην παράδοση, την πάλη με το θείο, την προσδοκία της Γης της Επαγγελίας, τη διαλεκτική της ενσωμάτωσης σε ξένες κουλτούρες (ειδικά την αμερικανική), εντέλει την απορία για την επιβίωση του εβραϊσμού επί τέσσερις χιλιάδες χρόνια.

Ετσι κι εδώ. Μόνο που η βαριά κληρονομιά δεν αφήνει το έργο να λυγίσει υπό το βάρος των ιστορικών συμφραζομένων. Ο Σίνγκερ σε κάνει να απορείς πώς καταφέρνει να διαχειρίζεται το υλικό του ανάλαφρα, με εξοντωτικό χιούμορ και αυτοσαρκασμό για τους ομοεθνείς – καλύτερα, για τους ομοθρήσκους του. Η ζωή στο γκέτο περιγράφεται με απόλυτη «ανθρωπολογική» γνώση της ατμόσφαιρας, των ηθών, των οικονομικών δραστηριοτήτων, της καθημερινότητας, των κοινωνικών εντάσεων και κυρίως των ιδεολογικών αποκλίσεων ανάλογα με τον βαθμό εβραϊκότητας και την ταξική διαστρωμάτωση. Ενώ τα τύμπανα του πολέμου ηχούν για δεύτερη φορά μέσα σε δύο μόλις δεκαετίες, τα εκατομμύρια των Εβραίων της Κεντρικής Ευρώπης μοιάζουν δοσμένα περισσότερο στη σχολαστική ερμηνεία της θρησκείας, στα προαιώνια ερωτήματα περί της ύπαρξης, της φύσης και της προέλευσης του Θεού, στη λειτουργία των θρησκευτικών σχολείων κ.ο.κ. Ολα τούτα μάλιστα ενώ ο αντιεβραϊσμός ανθεί ακόμη και στα λαϊκά στρώματα της Πολωνίας, ίσως μάλιστα περισσότερο σε αυτά, όπως φαίνεται σε μια χαρακτηριστική σκηνή του βιβλίου σε ένα κουρείο. Δεν είναι μόνο ο Χίτλερ υπόλογος της συλλογικής υστερίας που σύντομα θα οδηγήσει στο Ολοκαύτωμα, αλλά τα ίδια τα λαϊκά στρώματα πάνω στα οποία πατάει η πολιτική των Ναζί, υπονοεί ο Σίνγκερ. Στο κάτω κάτω, κάθε πόλεμος και κάθε σφαγή εδράζεται στην ανθρώπινη δίψα για αίμα, λέγεται κάπου στο βιβλίο. Επιπλέον, τα ίδια επίκεινται και εξ Ανατολών, στον κομμουνιστικό παράδεισο, προσθέτει αναλυτικά ο συγγραφέας. Εκεί μάλιστα, πολλοί και ποικίλοι εβραίοι κομμουνιστές υφίστανται τα πάνδεινα ως δήθεν πράκτορες του καπιταλισμού και της Δύσης ή ακόμη χειρότερα ως τροτσκιστές.

Ενας από τους κεντρικούς ήρωες, ο Μόρις Φάιτελτσον, φιλόσοφος, ακραίος ηδονιστής και συγγραφέας του βιβλίου «Πνευματικές ορμόνες», ευφυολογεί κάποια στιγμή, έκπληκτος από την ιδιομορφία των συμπατριωτών του, ειδικά των Χασιδιστών: «Αγαπώ τους Εβραίους έστω κι αν δεν τους αντέχω. Καμία διαδικασία εξέλιξης δεν θα μπορούσε να τους έχει δημιουργήσει. Οι Εβραίοι είναι για μένα η απόδειξη για την ύπαρξη του Θεού». Σημειωτέον ότι υπονοείται εδώ η δαρβίνεια εξελικτική διαδικασία στην οποία υπόκεινται οι υπόλοιποι άνθρωποι, αλλά όχι οι ομοεθνείς του. Μόνο ένας Εβραίος, και μάλιστα της βαθιάς μόρφωσης του Σίνγκερ, θα μπορούσε να σαρκάσει με αυτό τον τρόπο τους πλησίον του. Σε άλλο σημείο, μια από τις ηρωίδες της αφήγησης αναμετρώμενη με τις νευρώσεις της διερωτάται μήπως ο Θεός εκεί ψηλά αντιμετωπίζει παρόμοια υπαρξιακά ερωτήματα: Μήπως ακόμη κι Εκείνος διερωτάται ποιος δημιούργησε τον Ιδιο και τι ακριβώς προϋπήρξε των τρισεκατομμυρίων ετών που μπορεί να ανακαλέσει στη μνήμη του. Η έννοια του απείρου διακωμωδείται συχνά στο βιβλίο ενώ σε εξαιρετικά ευφυείς διαλόγους παρελαύνουν φιλόσοφοι όπως ο Ζήνωνας ή ο Σοπενάουερ, χωρίς αυτό να βαραίνει διόλου την αφήγηση.

Στετλ και γκέτο

Και η ίδια η ιστορία; Απολύτως αυτοβιογραφική ως προς τα πραγματολογικά της στοιχεία, με πολλούς και ποικίλους πρωταγωνιστές, διαρθρώνεται σε μικρά σχετικά επεισόδια στα οποία ο Σίνγκερ είναι μάστορας. Ο κεντρικός ήρωας, ο Ααρον Γκρέιτινγκερ, είναι ένας συνομήλικός του συγγραφέα γιος ραβίνου, που έχει μάλλον στρέψει την πλάτη του στον χασιδικό ιουδαϊσμό και τη μυστικιστική παράδοση φιλοδοξώντας να γίνει εκκοσμικευμένος συγγραφέας. Ενώ η οικογένεια έχει καταφύγει σε ένα στετλ κάπου στην πολωνική ύπαιθρο στη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο ίδιος θα επιστρέψει στην πρωτεύουσα συγχρωτιζόμενος με διανοούμενους και μπαίνοντας στη Λέσχη Συγγραφέων, εκεί όπου αναδεικνύονται κάποια νέα ταλέντα και θάβονται μάλλον περισσότερα. Συνδέεται ερωτικά με μια Εβραία, φανατική κομμουνίστρια που, όπως τόσοι και τόσοι τον καιρό εκείνο, αποφασίζει να την κοπανήσει για την πατρίδα του σοσιαλισμού, πράγμα που οδηγεί σε έξοχους προδρομικούς διαλόγους για τη νομοτελειακή φύση των μεγάλων ιδεολογιών και τη σύνδεσή τους με το απολυταρχικό κράτος. Τον Ααρον θα τον ανασύρει από την ανέχεια ο Μόρις Φάιτελτσον που τον γνωρίζει σε έναν ηλικιωμένο αμερικανοεβραίο εκατομμυριούχο και την ηθοποιό φίλη του, την Μπέτυ. Οι δυο τους σκορπίζουν τα λεφτά σαν τα μαρούλια φιλοδοξώντας να ανεβάσουν στη Βαρσοβία ένα έργο γίντις με στόχο να γίνει η Μπέτυ κάτι σαν τη Σάρα Μπερνάρ. Η δουλειά της συγγραφής θα ανατεθεί στον Ααρον, αλλά καθ’ οδόν θα μπουν στο κόλπο τόσοι παράγοντες, συνδικάτα και φιλόδοξοι ηθοποιοί που το έργο θα γίνει φύλλο και φτερό. Η Μπέτυ θα γίνει ερωμένη του αγαπησιάρη Ααρον όπως και η τρυφερή και ανεκτική Τσέλια, σύζυγος του καλού του φίλου Χάιμλ, εν γνώσει μάλιστα του τελευταίου. Στον αστερισμό των ερωμένων του θα προστεθεί και η υπηρέτρια της πανσιόν όπου διαμένει, μια βολική, αγνή και ανεκτική χωριατοπούλα. Η ανεκτικότητα και η ερωτική ελευθεριότητα μοιάζουν να ανήκουν στα χαρακτηριστικά της εποχής, εν μέρει λόγω της θριαμβεύουσας την εποχή εκείνη φροϊδικής ψυχανάλυσης, ίσως ωστόσο και λόγω μιας αίσθησης επικειμένου τέλους.

Τα βήματα του Ααρον θα τον οδηγήσουν κάποτε στην παλιά του γειτονιά, στην καρδιά του γκέτο, στην οδό Κρομχάλνα (όπου όντως γεννήθηκε και έζησε ο συγγραφέας). Εκεί τον περιμένει επί χρόνια η Σώσα, ο αγγελικός παιδικός του έρωτας, διατηρημένη σε ψυγείο θα έλεγε κανείς, με μηδαμινή σωματική ή πνευματική ανάπτυξη, αλλά έχοντάς τον πάντα στην καρδιά της. Ο Ααρον θα θέσει σε παρένθεση τις υπόλοιπες ερωτικές του ιστορίες, θα αρνηθεί την αμερικανική βίζα, θα στρέψει την πλάτη ακόμη και σε μια θηριώδη κληρονομιά που του προσφέρεται από την Μπέτυ και θα παντρευτεί τη Σώσα σε μια κίνηση που εμφανίζεται ως ακατανόητη στους πάντες – πιθανόν και στον αναγνώστη. Ωστόσο δεν πρόκειται για θυσία, αλλά για επιλογή του είδους της ευτυχίας που του αρμόζει. Μοιάζει σαν ένας άγγελος να έχει εισβάλει στη ζωή του Ααρον ανασύροντας το Καλό από μέσα του. Σημειωτέον ότι οι υπόλοιπες γυναίκες του βιβλίου θα επιδείξουν ιδιαίτερη κατανόηση. Μάλιστα, την παραμονή του γάμου του με τη Σώσα θα εμφανισθούν όλες μαζί με τα δωράκια και τα αιώνια προβληματάκια τους. Οσο πάντως και αν τα πιο πάνω περιέχουν ένα ποσοστό αναληθοφάνειας αν τοποθετηθούν σε ρεαλιστικό πλαίσιο, ο Σίνγκερ μοιάζει να αποδίδει στις ρίζες, τις μνήμες και τη δύναμη της παιδικής ηλικίας την επιλογή του Ααρον και συνεκδοχικά το ότι στην πλειονότητά τους οι Εβραίοι δεν έφυγαν από την Κεντρική Ευρώπη πριν ξεσπάσει ο πόλεμος – και η τελική λύση. Οι έννοιες της εστίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς δικαιολογούν πολλά – αν και ίσως όχι τα πάντα.

Ελεγεία και αναπάντητα ερωτήματα

Στο επιλογικό κεφάλαιο έχουμε μια ελεγεία για τους νεκρούς. Δεκατρία χρόνια αργότερα, ο Ααρον, επιτυχημένος πλέον συγγραφέας και διαφυγών στην Αμερική, συναντά σε ένα ταξίδι στο νεοϊδρυθέν κράτος του Ισραήλ τον Χάιμλ και τη νέα σύζυγό του. Η σκηνή τοποθετείται σε ένα ξενοδοχείο του Τελ Αβίβ, κοντά στη θάλασσα, όπου ξετυλίγεται ενώπιόν μας ένας απολογισμός για τους νεκρούς του πολέμου. Σχεδόν όλοι όσοι παρήλασαν στο βιβλίο (και η Σώσα) έχουν φύγει υπό ποικίλες περιστάσεις που ξεδιπλώνονται σταδιακά στις αφηγήσεις των δύο φίλων. Ωστόσο η ζωή συνεχίζεται γύρω τους εν μέσω μιας ατμόσφαιρας διάχυτης χαράς. Μοιάζει με θαύμα, τόσο που ο Χάιμλ αναρωτιέται ειρωνικώ τω τρόπω μήπως τελικά πραγματοποιηθεί ακόμη και το θαύμα της εμφάνισης του Μεσσία. Μεταφέρονται αργότερα στο φτωχικό ενδιαίτημα του καλού φίλου όπου, σε ερώτηση της νέας συζύγου του τι κάνουν οι δυο τους στα σκοτεινά, ο Χάιμλ χαμογελά: «Περιμένουμε μια απάντηση». Υπονοεί ότι το ερώτημα της ανοχής του Θεού σε τόση ανθρώπινη οδύνη παραμένει αναπάντητο. Και ωστόσο είναι ένα ερώτημα στο οποίο ο συγγραφέας επανέρχεται τακτικά σε όλα πρακτικά τα βιβλία του, ακόμη και στα πλέον «αμερικανικά», παράλληλα με ευφρόσυνες διερωτήσεις περί του νοήματος του ιουδαϊσμού στο μέσον πολύπλοκων ερωτικών μπερδεμάτων (βλ. π.χ. το «Εχθροί, μια ερωτική ιστορία» και το «Σκιές στον ποταμό Χάντσον», εκδ. Καστανιώτη). Τα μυθιστορηματικά μοτίβα εμμένουν, ωστόσο διαρκώς ανανεώνονται μέσω της εξαιρετικά πολυποίκιλης ανθρώπινης πανίδας. Σε αυτή την τελευταία πίστευε ολόψυχα ο Σίνγκερ όταν επετίθετο στην εσωστρέφεια των μοντερνιστικών λογοτεχνικών προσεγγίσεων. Πράγματι, με τόσο υλικό γύρω μας, μήπως πρέπει να σχετικοποιήσουμε την αξία των διαρκών καινοτομιών; Εξαιρετική η μετάφραση από τα αγγλικά του Μιχάλη Πάγκαλου και εύστοχα τα επιλογικά σημειώματα του ίδιου και του Σταύρου Ζουμπουλάκη. Θα προτιμούσα ωστόσο τον όρο Χασιδιστές (ή έστω Χασίδ) αντί του χρησιμοποιούμενου Χασίδηδες που παραπέμπει ηχητικά σε άλλα.

Ισαάκ Μπάσεβιτς Σίνγκερ
Σώσα
Μτφ. Μιχάλης Πάγκαλος
Εκδ. Κίχλη, σελ. 488
Τιμή 19 ευρώ