«Την ήττα μπορώ να τη διαχειριστώ, την παραίτηση δεν αντέχω»

Μια (ακόμη) πορεία στο κέντρο της Αθήνας στάθηκε η αιτία να καθυστερήσω στο μεσημεριανό ραντεβού μας. Ετσι, όταν επιτέλους έφτασα, ένας από τους συνιδιοκτήτες του μαγαζιού, που έκανε διακριτικά παρέα στον Δημήτρη Πιατά όση ώρα με περίμενε, του έλεγε πως εκεί ακριβώς βρισκόταν έως τη δεκαετία του 1960 το θέατρο Κεντρικόν. Ενα ιστορικό θέατρο όπου, εκτός από σπουδαίες παραστάσεις, παρουσιάστηκε το 1961 η θρυλική κοινή συναυλία του Μάνου Χατζιδάκι με τον Μίκη Θεοδωράκη, που για πρώτη και μοναδική φορά ένωσε επί σκηνής τον Στέλιο Καζαντζίδη με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση. Φλας μπακ στο θεατρικό παρελθόν του τόπου αποτελεί άλλωστε και η πρώτη φορά που, πριν από σαράντα τόσα χρόνια, θυμάμαι τον Πιατά σε παράσταση. Στο Αλσος Παγκρατίου, στην επιθεώρηση του Ελεύθερου Θεάτρου «Σιγά τον πολυέλαιο».

Παρόλο που αφορμή για τη συνάντησή μας είναι η ερμηνεία του, τη φετινή σεζόν, στον ρόλο του Τσιμπουτίκιν στις «Τρεις αδελφές» του Τσέχοφ, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά, η αναπόληση εκείνης της εποχής της αθωότητας μοιάζει σαν αυτό που στη γαστρονομία λένε comfort food. Μιλάμε για τους «παλιούς μας φίλους», για όσους από αυτούς «έφυγαν» (την επόμενη ημέρα ήταν το 40ήμερο μνημόσυνο του Γιώργου Κοτανίδη με τον οποίο ο Δημήτρης Πιατάς υπήρξε συνοδοιπόρος από τα βάθη των δεκαετιών), για τη γιορτή εξωστρέφειας που ήταν οι παραστάσεις του Ελεύθερου Θεάτρου και της Ελεύθερης Σκηνής. «Επειδή ερχόμασταν τότε από μια χούντα, από συνθήκες και ατμόσφαιρες καταπίεσης, απολαμβάναμε αυτή την ελευθερία και την ελευθεριότητα, την οποία μεταφέραμε και στο κοινό». Πέρα από τις ερμηνείες των λεξικών, πώς θα περιέγραφε με τον δικό του, παραστατικό τρόπο τη διαφορά μεταξύ ελευθερίας και ελευθεριότητας; «Εχει σχέση με την ηθική – και δεν εννοώ τη θρησκευτική. Η ελευθερία είναι παρθένα και όμορφη, η ελευθεριότητα είναι πόρνη. Αλλά, στην ουσία τους, είναι το ίδιο ελκυστικές».

Συνομολογούμε ότι παρά το, φαινομενικά, ανεξέλεγκτο του Διαδικτύου και των σόσιαλ μίντια («Δεν ασχολούμαι με αυτά, είμαι Νεάντερταλ στις νέες τεχνολογίες, αναγνωρίζω ότι επικρατεί ασυδοσία, αλλά αν υπάρξει περιορισμός, θα είναι επικίνδυνο»), ο αέρας ελευθερίας εκείνης της εποχής δεν μας «δροσολογά» σήμερα. «Ο Μεγάλος Αδελφός του Οργουελ δεν είναι, στις μέρες μας, επιστημονική φαντασία. Μακριά από εμένα οι θεωρίες συνωμοσίας, αλλά νομίζω ότι πλέον τα πάντα ελέγχονται. Ή, τουλάχιστον, αυτός είναι ο στόχος». Αναφερόμαστε στο πώς τρέχουν οι αλγόριθμοι του Διαδικτύου και προλαβαίνουν, με τον «βομβαρδισμό» σχετικών πληροφοριών, τις επιθυμίες μας μόλις τις διατυπώσουμε ηλεκτρονικά. Μήπως όμως, τελικά, αυτό είναι διευκολυντικό; «Ως έτσι πλασάρεται, αλλά προτιμώ να προλαβαίνω εγώ τον εαυτό μου».

Και το θέατρο; Συγκεκριμένα σήμερα στην Ελλάδα διασώζεται (και διασώζει όσους το υπηρετούν) μέσα σε αυτές τις συνθήκες; «Στο θέατρο υπάρχουν πάντα ρωγμές, γι’ αυτό και υπάρχει πάντα ελευθερία. Ειδικά μετά την οικονομική κρίση που σταμάτησαν οι επιχορηγήσεις, μπήκαν στη δουλειά νέα παιδιά, άνθρωποι οι οποίοι από τη στιγμή που ρίσκαραν τα λεφτά τους, ακόμη και τις αμοιβές τους, μπορούσαν να επιβάλουν τους όρους, την αισθητική και την άποψή τους προκαλώντας έτσι μια πολύ ωραία “αναστάτωση”. Πρόσφατα, μάλιστα, έγραφε η “Guardian” για το πόσο ωραίες παραστάσεις γίνονται σήμερα στην Ελλάδα». Μου λέει ότι τον ανανεώνει και του δίνει ενέργεια το να δουλεύει με νέους ανθρώπους, όπως φέτος, μου μιλάει όμως και για τη δική του ζωή μέσα σε αυτή τη δουλειά. «Το λατρεύω το θέατρο, του χρωστάω τα πάντα. Πρώτα απ’ όλα διότι μέσα από αυτό έβγαλα χρήματα και έζησα κι εγώ και η οικογένειά μου. Αλλά και για πάρα πολλά άλλα. Για τους συγκλονιστικούς ανθρώπους που γνώρισα. Αν δούλευα, για παράδειγμα, σε μια τράπεζα πώς θα γνώριζα, αν μη τι άλλο, τους δασκάλους μου στη σχολή; Τον Αγγελο Τερζάκη, τον Γιάννη Σιδέρη, τον Τάκη Μουζενίδη, τον Βόκοβιτς, την Αρώνη, την Κατερίνα Ανδρεάδη, τη Χαλκούση;». Αναφέρεται, σαν να μην έχει, ύστερα από 45 χρόνια, απομαγευθεί ακόμη από τον «Ερωτόκριτο» του Σπύρου Ευαγγελάτου, αυτή τη θρυλική παράσταση που ήταν και η πρώτη του εμφάνιση στο σανίδι – υπήρξε μάλιστα εκ των συνιδρυτών του Αμφιθεάτρου.

«Είμαι αδύναμο πλάσμα,
με στήριξε ο Βουτσάς»

Εχει δουλέψει με τους κορυφαίους σκηνοθέτες μας και έχει συμμετάσχει σε παραστάσεις που έμειναν ως κεφάλαια στην ιστορία του σύγχρονου ελληνικού θεάτρου. Ωστόσο δεν υποτιμά τη «θητεία» του στο εμπορικό θέατρο, που του χάρισε άλλωστε τη δημοφιλία του λαϊκού κωμικού. Μιλάει με θαυμασμό και σεβασμό για τον Κώστα Βουτσά που του άνοιξε την πόρτα σε αυτού του είδους το θέατρο. «Με στήριξε πολύ γιατί αυτός ο χώρος είναι ιδιαίτερα ανταγωνιστικός και επικίνδυνος κι εγώ είμαι αδύναμο πλάσμα. Ηταν ο μέντοράς μου στο εμπορικό θέατρο, δουλέψαμε αρκετές φορές μαζί, έμαθα πολλά από τον Κώστα, ήταν συγκλονιστική η δοτικότητά του. Και χαίρομαι παρά πολύ που ένα πάμπτωχο παιδί από τη Θεσσαλονίκη, χωρίς στον ήλιο μοίρα, χωρίς άλλα εφόδια, μόνο με την εργατικότητά του, το πάθος, το ταλέντο, το κέφι και το ταπεραμέντο του κατόρθωσε να ανοίξει όλες τις πόρτες, να γίνει σοφός, να κρατήσει την αριστερή ιδεολογία του χωρίς ποτέ να την προβάλει ή να την εκποιήσει και “τέλειωσε” στη Μητρόπολη με τη σορό του σε λαϊκό προσκύνημα, μίλησαν στην κηδεία του ο δήμαρχος της Αθήνας και ο διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου και παιάνισε η μπάντα του δήμου. Ε, γκραν φινάλε για τον φίλο μου. Και μια απόδειξη ότι, αν αξίζει κάποιος, τα στοιχήματα κερδίζονται».

Η κουβέντα μας περνάει, μοιραία, στις πρόσφατες, απανωτές απώλειες σπουδαίων ανθρώπων της τέχνης και του πνεύματος. «Τώρα φτωχύναμε πραγματικά. Ηταν πολύ οδυνηρά τα “αντίο” που είπαμε τους τελευταίους μήνες. Οταν όμως φεύγουν οι σπουδαίοι άνθρωποι, μας αφήνουν, τουλάχιστον, την πολύτιμη σκόνη τους. Εγώ με αυτή τη σκόνη μιλάω». Την ημέρα της συνάντησής μας ήταν η επέτειος του θανάτου της Μελίνας Μερκούρη. Θυμάται μια επίσκεψη στο σπίτι της, όταν τους υποδέχθηκε με ένα κιμονό και ξυπόλητη. «…Και όταν κάθισε, ανέβασε τα ξυπόλητα πόδια της στον καναπέ. Αν το έκανε αυτό οποιοσδήποτε άλλος, θα ήταν προσβλητικό. Η Μελίνα το έκανε με έναν τρόπο που δημιουργούσε οικειότητα».

«Ζούμε όσο μας θυμούνται
τα παιδιά και τα εγγόνια μας»

Επιστροφή στο τώρα, στις «Τρεις αδελφές» και στη δραματικά αυτοτροφοδοτούμενη επικαιρότητα του («λυτρωτικού», όπως τον αναφέρει) Τσέχοφ. «Ενώ τα γεγονότα του έργου συμβαίνουν σε έναν πολύ συγκεκριμένο γεωγραφικό χώρο και χρόνο, τα πρόσωπα θα μπορούσαν να σταθούν σήμερα οπουδήποτε στον κόσμο. Οι “Τρεις αδελφές” θα μπορούσαν να είναι οι ηρωίδες του “Sex and the city”. Τρεις Νεοϋορκέζες που έχουν ψυχολογικά και σεξουαλικά προβλήματα, που διεκδικούν να ξεφύγουν από τα αδιέξοδα της καθημερινότητάς τους και έχουν φτιάξει μια αυλή, έναν “κόσμο” που τις περιβάλλει. Αυτός ο μικρόκοσμος είναι η Νέα Υόρκη; Η Αθήνα; Η τσαρική Ρωσία; Το θέατρο Βεάκη; Ολα μπορεί να είναι». Ο ίδιος ερμηνεύει τον ρόλο του Τσιμπουτίκιν. «Ο ήρωας αυτός είναι ένα είδος ομφάλιου λώρου. Που συνδέει το παρελθόν με το τώρα. Οχι το μέλλον. Δεν υπάρχει μέλλον. “Ζούμε” όσο μας θυμούνται τα παιδιά μας, άντε λίγο και τα εγγόνια μας. Και αυτό που μου άρεσε είναι ότι συμφωνήσαμε με τον Δημήτρη (Καραντζά) να μην τον κάνουμε έναν γραφικό γεράκο που αγαπά την οικογένεια, αλλά έναν παθιασμένο, ιδιοτελή γέρο που προσπαθεί να κοροϊδέψει τον χρόνο και να επιβιώσει ως κατσαρίδα». Με τον συγκεκριμένο ρόλο έχει συναισθηματικό δέσιμο. Ηταν αυτός με τον οποίο έδωσε εξετάσεις στο τρίτο έτος της Δραματικής Σχολής. «Με είχε διαλέξει ο Μουζενίδης διότι ήμουν ο μόνος, σε σχέση με τους ωραίους της τάξης, που είχα το σουλούπι για να υποδυθώ έναν γέρο».

Αχ αυτό το χαρακτηριστικό σουλούπι του Δημήτρη Πιατά. Που το διέσωσε από τη γραφικότητα της «φιγούρας», αναδεικνύοντάς το σε σημαντικό υποκριτικό εργαλείο του. Στο τέλος της δεκαετίας του 1960, όμως, όταν πήγε στη Δραματική Σχολή του Εθνικού, ήταν η εποχή των ζεν πρεμιέ. Απαντά πριν καν διατυπώσω την αιωρούμενη ερώτηση. «Εγώ ήμουν το λάθος για την αισθητική της εποχής μου. Ηθοποιός τότε σήμαινε “κορίτσια, ο Μπάρκουλης”. Δεν υπήρχαν άσχημοι. Η επιλογή μου έμοιαζε καμένη από χέρι. Η πιθανότητα να περάσει, και μάλιστα στο Εθνικό όπου έδιναν εξετάσεις πάνω από πεντακόσια άτομα, ένα κοντό παιδάκι με γουρλωτά μάτια ήταν αστεία. Αλλά εμένα αυτό δεν με δυσκόλευε. Δεν έχω πρόβλημα με την ήττα, μπορώ να τη διαχειριστώ. Την παραίτηση δεν αντέχω. Να μην προσπαθείς κάτι επειδή νομίζεις ότι δεν θα συμβεί». Για καλή του τύχη, διευθυντής της σχολής ήταν ο Σωκράτης Καραντινός, λάτρης του Μολιέρου. Που στη δεύτερη φάση των εξετάσεων του έδωσε τον ρόλο του «Κατά φαντασίαν ασθενούς». «Και έτσι κατατροπώθηκαν όλοι οι ψηλοί και μπήκα κι εγώ σε αυτήν τη συναρπαστική περιπέτεια» μου λέει γελώντας.

Ευφραντική η νοσταλγία, γύρω μας όμως τρέχει μια πραγματικότητα που καίει. Αν και ο Εβρος τον γυρίζει επίσης στη νιότη του. «Εχω υπηρετήσει σε εκείνα τα μέρη. Ξέρω καλά την περιοχή. Στις Φέρες πέρασα το μισό διάστημα της στρατιωτικής μου θητείας. Για το 1972 λέμε, βέβαια, που περνούσαμε τα σύνορα και ανταλλάσσαμε τσιγάρα με τους τούρκους στρατιώτες. Και οι κάτοικοι της περιοχής, υπέροχοι Θράκες, μας αγαπούσαν, μας βοηθούσαν. Υπήρχε εξαιρετική ηρεμία και αλληλεγγύη σε ένα τοπίο συγκλονιστικής ομορφιάς. Είναι εκεί το Γκιαούρ Αντά, μια περιοχή που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί τουριστικά. Σου μιλάω για έναν τόπο εύφορο με πλούσια πανίδα και χλωρίδα, μια γη της Επαγγελίας. Και τώρα είναι σαν στον Παράδεισο να μπήκε η Κόλαση». Μου διευκρινίζει ότι μιλάει ως καλλιτέχνης, με εικόνες, όχι με πολιτικούς όρους. Διαπιστώνει τις λεπτές ισορροπίες, πιστεύει ότι η αλληλεγγύη θα μας χαρακτηρίζει πάντα ως λαό, αλλά αναγνωρίζει ότι η χώρα δεν μπορεί να δεχθεί άλλους μετανάστες και μάλιστα με ανεξέλεγκτο τρόπο. «Βεβαίως και είμαι εναντίον της βίας σε κάθε μορφή, βεβαίως και πιστεύω ότι οι μετακινήσεις πληθυσμών γίνονταν και θα γίνονται με υγιή αποτελέσματα, όπως μας λέει η Ιστορία, αλλά ο Ερντογάν χρησιμοποιεί αυτούς τους ανθρώπους ως εργαλεία. Οπως το Τρίτο Ράιχ έβαζε μπροστά, στα τρένα, πολίτες και γυναικόπαιδα ως ανάχωμα για να περνάνε τα στρατεύματα μέσα από περιοχές με αντάρτες. Αυτό ακριβώς κάνει ο Ερντογάν με τον νεόπλουτο μεγαλοϊδεατισμό του. Και το χρεώνει στον απέναντι, δηλαδή σε εμάς. Αυτό ξέρεις, πέρα από την πολιτική σκοπιμότητα, ψυχολογικά είναι λυτρωτικό».

«Προέχει να διατηρήσουμε την ψυχραιμία μας»

Οταν συναντηθήκαμε, η εξάπλωση του κορωνοϊού δεν είχε πάρει ακόμη τις δραματικές διαστάσεις των τελευταίων ημερών, ωστόσο του φαίνεται ότι η Ιστορία επαναλαμβάνεται και αυτή τη φορά όχι ως φάρσα. «Εχω την αίσθηση ότι οπτικοποιείται ο Μεσαίωνας. Είναι μπροστά μας εξελίξεις που δεν μπορούμε να προβλέψουμε. Δεν ξέρω και τι θα γίνει με τη δουλειά μας. Πώς θα ζητήσεις το καλοκαίρι να έρθουν 10.000 άνθρωποι στην Επίδαυρο; Πέρα από το ότι προέχει να διατηρήσουμε την ψυχραιμία μας, πραγματικά, δεν ξέρω τι άλλο να πω».

Ας κλείσουμε όμως αυτή την κουβέντα σε πιο αισιόδοξους τόνους. Μου δίνει το τελευταίο του βιβλίο, το «Σινέ Λαύκος», ένα «στοχαστικό πολυθέαμα» με σκηνικό τον Λαύκο, του χωριό του Πηλίου όπου εδώ και χρόνια περνά τις μέρες του όταν δεν δουλεύει. (Εχει βγάλει άλλα δύο βίβλια, το «Μηχανάκι, γκόμενα και αρχηγός» το 1982 και τη θεατρική διασκευή του «Ο καλός στρατιώτης Σβέικ» το 1997.) Μου μιλάει για τις δύο του κόρες, για το πώς στάθηκε στο πλευρό της Ιωάννας που έγινε ηθοποιός, μόνο όμως ως πατέρας και όχι ως άνθρωπος του χώρου. Με μεγαλύτερη λαχτάρα όμως μιλάει για τη δίχρονη εγγονή του, την Ολίβια. Τότε αλλάζει η έκφρασή του, γλυκαίνει ακόμη και η χροιά της φωνής του. «Με την εγγόνα μου νιώθω ότι κέρδισα μια παράταση ζωής. Οτι πέτυχα αυτά τα 100 χρόνια που λέει ο Τσέχοφ ότι ζούμε στη μνήμη των άλλων».