Ηθος πέραν του ύψους

ε τον μεγάλο θεατρικό δημιουργό Μαριβό συμβαίνουν, για το σύγχρονο κοινό αλλά και τους θεατρικούς δημιουργούς της σκηνής, δυσεπίλυτα διλήμματα σκηνικού ύφους.

Οπως όλοι οι μεγάλοι θεατρικοί συγγραφείς, ο Μαριβό καταπιάνεται με τα ανθρώπινα πάθη, αλλά και την αφέλεια, τη γελοιότητα, τα τραύματα, τα αδιέξοδα του βίου, τις προσδοκίες αλλά και τα ανεκπλήρωτα σχέδια και όνειρα, την ερωτική διαθεσιμότητα και την ερωτική προδοσία, τα στρατηγήματα και τις τεχνικές που επιστρατεύονται για να κατακτηθεί το ερωτικό, το οικονομικό, το κοινωνικό, το ηθικό οχυρό απέναντι.

Η «Ορέστεια», οι Ηλέκτρες, οι Ιφιγένειες, οι Ορέστες, ακόμη και η Ανδρομάχη των τριών τραγικών, αν αφηγηθεί κανένας τον υποκείμενο μύθο των Ατρειδών, έχουν όλες τις υπόγειες διαδρομές, τα υπόγεια ρεύματα των ποταμών που λιπαίνουν το παγκόσμιο θέατρο. Ερωτικές απαγωγές, παιδοκτονίες, μοιχείες, μητροκτονίες, συζυγοκτονίες, πένθη, φιλίες, προδοσίες, αυτοχειρίες, ακόμη και ανθρωποφαγίες είναι το υλικό μίας και μόνο οικογένειας.

Εκτοτε το παγκόσμιο θέατρο εξαντλεί αυτά τα παραδομένα μοτίβα σε όλες τις παραλλαγές τους και σε όλες τις παρεκκλίσεις τους.

Από κει και πέρα παραλαμβάνουν από το πυρηνικό δραματουργικό υλικό οι αισθητικές μόδες, το περνάνε μέσα από την υφολογική κρησάρα τους, αλλάζοντας συχνά και τη γωνία λήψης και όχι σπάνια προσθέτοντας στα μέσα και έναν παραμορφωτικό φακό ή έναν παραμορφωτικό καθρέφτη, ώστε τα ίδια αυτά αφηγηματικά μοτίβα της πρώτης ύλης να μεταποιούνται είτε σε μινιατούρες είτε σε τερατώδη τοτέμ.

Από τον Αισχύλο έως τον Σαίξπηρ, τον Μαριβό, τον Σίλερ, τον Ιψεν, τον Τσέχοφ, τον Πιραντέλο και τον Πίντερ, το θέατρο αφηγείται στο πατάρι της σκηνής τα ίδια πάθη, τις ίδιες επιθυμίες, τις ίδιες δόλιες ενέργειες, τις ίδιες ανάγκες και τις ίδιες αιτίες ηρωισμού, γελοιοποίησης και θανάτου.

Τι αλλάζει μέσα στον χρόνο, στην ιστορία των τεχνών; Αλλάζει η μόδα, η αισθητική θεωρία, δηλαδή η προσπάθεια του καλλιτέχνη, του συγγραφέα κάθε εποχής να αλλάξει το πρίσμα με τις πολλές γωνιές του που δίνουν διαφορετικές οπτικές του ίδιου υλικού. Διαφορετικός φακός είναι αυτός που μεταποιεί τον Αγαμέμνονα του Αισχύλου σε Αγαμέμνονα του Ευριπίδη, σε βασιλιά Ληρ, σε Ρονκάλα του Αντωνίου Μάτεσι, σε Γιάννη Γαβριήλ Μπόρκμαν, σε Βιολάντη του Ξενόπουλου, σε Ερρίκο Δ’ του Πιραντέλο.

Μια από τις σημαντικότερες αισθητικές μόδες (παρακαλώ, ο όρος όχι με την τρέχουσα σημασία του, αλλά με την πρωτογενή του αισθητικού «τρόπου») είναι το μπαρόκ και η προέκτασή του, το ροκοκό.

Είναι μια μόδα αισθητική, ανάλογη με την πορεία της αρχαίας αρχιτεκτονικής από τον δωρικό στον κορινθιακό κίονα, από τον αυστηρό στον χαρίεντα ρυθμό. Το ροκοκό ήταν μια παλατιανή μόδα στην αμφίεση, στην καθημερινή συμπεριφορά, στην αρχιτεκτονική, στη μουσική, στη ζωγραφική, στο θέατρο. Αν ήθελε κανείς να τη χαρακτηρίσει έστω χονδρικά, θα έλεγε μια μόδα κομψεπίκομψη. Ενα κάμωμα, ένα σκέρτσο, μια φιοριτούρα, μια χορευτική φιγούρα. Αυτά στη φόρμα, στη συμπεριφορά, στην κοινωνική συμβατική επικοινωνία.

ΨΕΥΔΗ ΚΑΙ ΥΠΟΚΡΙΣΙΑ. Πίσω όμως από το κάμωμα, πίσω από την προσποιητή ευγένεια, υπάρχουν και φουντώνουν πάθη, μίση, ζήλειες, συνωμοσίες, παγίδες, κρυψίνοιες, προσποιήσεις, λεκτικές ακροβασίες, γλωσσικά στερεότυπα, χειρονομίες και στάσεις ποζάτες που κρύβουν τα ζέοντα αισθήματα. Εντέλει, μια κοινωνία (κυρίως μια ανώτερη κοινωνικά τάξη) που ως συμπεριφορά ψεύδεται, καμώνεται, υποκρίνεται, ενώ μέσα της βράζει, χοχλάζει και ταλανίζεται.

Είναι να απορεί κανένας όταν βλέπει ζωγραφικούς πίνακες της εποχής από ακόμη και μικρά παιδιά ποζάρουν δίπλα στους γονείς τους σαν μικρομέγαλα, βαμμένα, επιτηδευμένα, κορδωμένα και ψεύτικα.

Πρόκειται για μια υστερία καμώματος και ένα ψυχολογικό καταπιεστικό δράμα με καταπιεσμένα αισθήματα και κομψό ψευδόμενο λόγο που ωραιολογεί καλύπτοντας αληθινά πάθη και καταπιεσμένες επιθυμίες.

Πίσω από τα φανταχτερά κοστούμια, τις κορδέλες, τα παπούτσια με τους φιόγκους, τις περούκες, τα βαμμένα ανδρικά μάγουλα, τις ψεύτικες μακριές γυναικείες βλεφαρίδες, τα γάντια ως τον αγκώνα και τα φρου-φρου και αρώματα κρυβόταν ένας αιώνιος άνθρωπος, μια συνεχής πάλη με τις επιθυμίες, μια ακαταμάχητη έλξη προς το άλλο φύλο και μια κρυμμένη αλλά εκρηκτική ασέλγεια, αχαλίνωτες ορέξεις και όχι σπάνια δαιμόνιες ίντριγκες, υπονομεύσεις, δηλητήρια και κρυμμένα στην καλτσοδέτα εγχειρίδια.

Οπως σε άλλες εποχές οι ενοχές, τα πάθη, οι διαστροφές, οι φιλοδοξίες, οι μωροδοξίες και τα ερωτικά πάθη καλύπτονταν από την τήβεννο ή το ράσο, τη χλαμύδα ή τη μεσαιωνική πανοπλία, έτσι και στην εποχή των αιώνων πριν από τη Γαλλική Επανάσταση, όπου βέβαια νέα μόδα έγινε η κιλότ και η σκούφια της Μαριάννας-Δημοκρατίας, το ροκοκό ως εκλεκτισμός του μπαρόκ κάλυψε και ψεύτισε τις κρυμμένες σωματικές, πνευματικές και ηθικές ανάγκες.

Ο Μαριβό είναι ο μεγάλος μάστορας του είδους. Κυκλοφορούν κυρίως στους διαδρόμους των παλατιών, των αιθουσών χορών αλλά και στην αγορά με χορευτικές φιγούρες και κινήσεις, με επιτήδευση και φωτογένεια ενώ πίσω από τα χρυσοποίκιλτα ζακετάκια έβραζε η χύτρα των παθών. Ετσι ώστε οι μονομαχίες δεν γίνονταν στο πεδίο της τιμής αλλά στα σαλόνια και στα χοροδιδασκαλεία με φαρμακερά υπονοούμενα και προσβολές με μια απαξιωτική κίνηση ενός μυρωμένου μαντιλιού προς το πρόσωπο του αντιζήλου.

Ερχομαι τώρα στη θέση ενός θεατρολόγου και ενός σκηνοθέτη που θέλουν να καταπιαστούν μ’ αυτό το θεατρικό έργο αυτής της εποχής. Αφήνω τον γενέθλιο τόπο του συγγραφέα, τη Γαλλία, και τον τρόπο που προσεγγίζεται από ένα σημερινό γαλλικό θεατρικό επαγγελματικό σύνολο ένα έργο του Μαριβό. Θυμίζω πως στο θεατρικό και θεατρολογικό λεξιλόγιο υφίσταται ακόμη ο όρος «μαριβοντάζ». Δηλαδή ο ιδιαίτερος τρόπος που παριστάνεται στη σκηνή το έργο του ιδιοφυούς εκείνου συγγραφέα. Κάτι ανάλογο για την ίδια εποχή είναι το «μολιερέσκ», ο τελείως ιδιόμορφος για τα ήθη άλλης εποχής και άλλων παραδόσεων τρόπος παράστασης. Με τον Μολιέρο, εδώ και εβδομήντα χρόνια τολμήθηκε να ανέβει στη σκηνή χωρίς τις ενδυματολογικές και τυπολατρικές κινήσεις και φιοριτούρες.

Ετσι γίνεται προσπάθεια να αποκοπεί από τη μόδα και την επιτήδευση της εποχής και το έργο του Μαριβό.

Είναι εγχείρημα δυσκολότερο από τον τρόπο σημερινής προσέγγισης του Μολιέρου. Ο Μολιέρος διευκολύνει γιατί σπάνια οι υποθέσεις του αφορούν τα παλατιανά και τα έθιμα της αριστοκρατίας. Ο Μολιέρος έχει συλλάβει στη μεγαλοφυΐα του πως ο κόσμος αλλάζει, γι’ αυτό ανεβάζει στη σκηνή κυρίως αστούς, την ανερχόμενη τάξη με τα σύνδρομά της και τις μωροφιλοδοξίες της. Και οι ευγενείς στον Μολιέρο έχουν αρχίσει όχι μόνο να χάνουν το παιχνίδι, αλλά και να «ζητιανεύουν».

Είναι οπωσδήποτε τόλμη ένας θίασος εκτός επιχορηγούμενου θεσμού να ανεβάζει τώρα Μαριβό και μάλιστα όχι απλώς με σύγχρονα ενδύματα, αλλά, ευφυώς, με τα συνήθη ρούχα της πρόβας. Πράγματι ιδιοφυές εύρημα. Δεν ήταν ένα εύρημα απλώς να απαλλαγεί το έργο από τη μόδα του και την εποχή του, αλλά και μια έμπρακτη απόδειξη πως τα πρόσωπα του Μαριβό δεν είναι κούκλες μιας εποχής και μιας τυπικής εθιμοτυπίας. Αλλά ζωντανοί, παθιασμένοι, αμαρτωλοί, αχόρταγοι για ζωή και έρμαια των πράξεών τους άνθρωποι.

Στο Studio Μαυρομιχάλη για άλλη μια φορά ο Φώτης Μακρής κερδίζει το παιχνίδι. Εχοντας ως αφετηρία μια έξοχη μετάφραση ύφους του Ανδρέα Στάικου, έστησε μια γρήγορη σε ρυθμούς, ευέλικτη παράσταση – πρόβα, όπου οι ηθοποιοί του ανιχνεύουν και φέρνουν στην επιφάνεια τον αιώνιο διψασμένο άνθρωπο πέρα από μόδες και εποχές. Με οργανωμένη κίνηση της Στέλλας Κρούσκα, που μαζί με τον Μακρή κρατούν πρώτους ρόλους, ο Ν. Αργυριάδης, ο Γ. Δαμάλας, ο Κ. Ελματζίογλου, ο Π. Ξενάκης, η Στέλλα Παπαδημητρίου και η Στεφανία Σαμαρά «διαβάζουν» έναν σύγχρονο Μαριβό, «πατέρα» του Φεϊντό, του Γκόγκολ και του Ψαθά.