Το όπλο και το δάχτυλο

Το δίλημμα είναι υπαρξιακού χαρακτήρα. Συνεχίζει κανείς να φυλάει τα σύνορά του σαν μια πολεμική μηχανή που βρίσκεται αντιμέτωπη με τον κίνδυνο μιας μαζικής εισβολής; Συμπεριφέρεται σαν ένα μυώδες κράτος, ένα Ισραήλ της Νότιας Βαλκανικής, που αντιμετωπίζει σαν φονικά όπλα ακόμη και τις σφεντόνες; Ή, από την άλλη πλευρά, υπηρετεί το ουμανιστικό πνεύμα στην πιο ανόθευτη εκδοχή του; Αυτή στο κάτω κάτω δεν είναι η Ευρώπη των αξιών που υπερασπιζόμαστε; Σε αυτόν τον κόσμο δεν θέλουμε να ζούμε;

Αν το πρόβλημα τίθεται ως δίλημμα είναι επειδή ημέρα με την ημέρα απομακρύνεται η μέση οδός. Ημέρα με την ημέρα τα πνεύματα οξύνονται. Στον φόβο και την ανασφάλεια προστίθεται η κούραση. Ο υποτιθέμενος έλεγχος των πραγμάτων υπονομεύεται όλο και περισσότερο από την πιθανότητα ενός αιματηρού επεισοδίου, όπως αυτό που καταγγέλθηκε από την οργάνωση Forensic Architecture και λέει πως σύρος πρόσφυγας πυροβολήθηκε θανάσιμα από την ελληνική πλευρά των συνόρων. Πόσα τέτοια «ατυχήματα» μπορεί να σηκώσει μια κοινωνία που τοποθετούσε πάντα τον εαυτό της στο στρατόπεδο του Καλού, χωρίς να αναμετρηθεί ούτε μία φορά με τις σκοτεινές πτυχές του παρελθόντος της; Που εξωράιζε ή έκρυβε αυτό το παρελθόν ακόμη και όταν είχε βουτηχτεί στο αίμα από το δικό της χέρι;

Ημέρα με την ημέρα που περνάει γίνεται όλο και πιο δύσκολο να βρεθεί εκείνη η χρυσή ισορροπία που περιέγραψαν τα Ηνωμένα Εθνη. Ολες οι χώρες, λέει σε ανακοίνωσή της η Υπατη Αρμοστεία του Οργανισμού, έχουν το δικαίωμα να ελέγχουν τα σύνορά τους και να διαχειρίζονται τις παράτυπες ροές. Την ίδια ώρα όμως θα πρέπει να αποφεύγουν την υπερβολική ή δυσανάλογη χρήση ισχύος, ενώ η εξέταση των αιτημάτων ασύλου πρέπει να γίνεται με συντεταγμένο τρόπο.

Η ανακοίνωση εκδόθηκε με αφορμή την απόφαση της κυβέρνησης να αναστείλει την εξέταση των αιτημάτων ασύλου για έναν μήνα. Ο «εκβιασμός Ερντογάν», όπως έχει καταχωρισθεί πλέον, έφερε και αυτήν την παράπλευρη απώλεια: η Συνθήκη της Γενεύης, αυτό το ιερό κείμενο της προσφυγιάς, έγινε κουρελόχαρτο. Και έγινε με τους εταίρους στην Ευρώπη να συναινούν με τη σιωπή τους και την αντιπολίτευση στην Ελλάδα να ελέγχει την κυβέρνηση μόνο ως προς την αποτελεσματικότητα του μέτρου. Να είχε νόημα να το κάνατε, μοιάζει να λέει. Αλλά τώρα γιατί;

Αυτή όμως δεν είναι η μοναδική παράπλευρη απώλεια – η απώλεια μιας συνείδησης που υπαγόρευε το ανθρωπιστικό πνεύμα. Ο Γιάννης Λασκαράκης, εκδότης της «Γνώμης του Εβρου», γράφει στην εφημερίδα του για ένα «εθνικιστικό και μισαλλόδοξο τσουνάμι που σαρώνει τον τόπο μας». Καταγγέλλει πως «ορισμένοι κυκλοφορούν με όπλα παριστάνοντας την πολιτοφυλακή εναντίον της “εισβολής” των μεταναστών και των προσφύγων» και πως «οι παράνομοι οικιστές του προστατευόμενου βιότοπου του ΔΕΛΤΑ του Εβρου βγήκαν παγανιά για να κυνηγήσουν τα “θηράματά” τους και να δικαιολογήσουν τις αυθαίρετες “βίλες” τους, ως υπερασπιστές του πάτριου εδάφους».

Ο κίνδυνος. Μπορεί να διακρίνει κανείς τον κίνδυνο. Είναι ο κίνδυνος του νόμου που παίρνει κανείς στα χέρια του είτε στο όνομα της υπεράσπισης των πάτριων εδαφών είτε ενός αυθαίρετου. Ενας πατριωτισμός που γίνεται όλο και πιο ακατέργαστος μπαίνει στο ίδιο τσουβάλι με το κυνικά επεξεργασμένο συμφέρον. Υπάρχει όμως και ένας άλλος κίνδυνος. Διακρίνεται κι αυτός. Από τη μία πλευρά, ένα μείγμα φόβου (ή μάλλον εκείνου του φόβου που μπορεί να οπλίσει το χέρι) και «χρέους απέναντι στους απέναντι στους ακρίτες». Και από την άλλη ένας ηθικός έλεγχος. Μια διχαστική ύλη όπου από τη μία πλευρά βρίσκονται εκείνοι που υπερασπίζονται την «πατρίδα τους». Και από την άλλη, εκείνοι που θέλουν μια άλλη πατρίδα – μια πατρίδα χωρίς πατριώτες ζωσμένους με φισεκλίκια, μια πατρίδα που καλωσορίζει τους πρόσφυγες χωρίς να ανησυχεί για εκείνους που ανησυχούν.

Είναι η διαίρεση ανάμεσα στο πρόβλημα έτσι όπως βιώνεται στα σύνορα και το πρόβλημα έτσι όπως περιγράφεται από τον γερμανικό Τύπο. «Αυτό που το 2015 ήταν αίτημα της γερμανικής Ακροδεξιάς αποτελεί πραγματικότητα σήμερα στα σύνορα της Ελλάδας με την Τουρκία» γράφει η «TAZ» του Βερολίνου. «Ποιος χρειάζεται μια Μπέατριξ φον Στορχ της Εναλλακτικής για τη Γερμανία, όταν έχει την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στην κορυφή της Κομισιόν; Η εμφάνιση της γερμανίδας επικεφαλής της Κομισιόν στην Ελλάδα την Τρίτη ήταν αναξιοπρεπής. Ευχαρίστησε, όπως ήταν φυσικό, τις ελληνικές Αρχές και υποσχέθηκε βοήθεια. Αλλά απέφυγε κάθε κριτική είτε πρόκειται για επιθέσεις σε πρόσφυγες, είτε για την αναστολή του δικαιώματος ασύλου».

Να θυσιάσουμε, λοιπόν, ένα μέρος του ανθρωπισμού μας για να σώσουμε τη δημοκρατία μας και την ευημερία μας, όπως επισημαίνει μια άλλη γερμανική εφημερίδα; Είναι το αρχικό δίλημμα με διαφορετική διατύπωση. Και είναι προϊόν ενός άλλου ερωτήματος: Πώς η κουλτούρα της υποδοχής του 2015 έδωσε το 2020 τη θέση της στα ερμητικά κλειστά σύνορα; Αν είναι αυτό σήμερα ένα άκρο, ήταν εκείνο πριν από πέντε χρόνια το άλλο; Δύσκολα απαντά κανείς. Είτε κρατάει όπλο στο χέρι, είτε κουνώντας το δάκτυλο.