Επιστροφή

Στον Στρατή Παττακό,

με ευγνώμονα αισθήματα για τη συνέχεια

«Κάθε επιστροφή είναι μια δοκιμασία» έχει γράψει ο Αγγελος Τερζάκης στο μυθιστόρημά του «Δίχως Θεό» – αν θυμάμαι καλά, με τη φράση αυτή μάλιστα το ξεκινάει. Δεν έχει σημασία αν πρόκειται για πολιτικό πρόσφυγα ή μετανάστη, για πολιτικό εξόριστο ή αυτοεξόριστο. Η επιστροφή είναι πάντα επιστροφή καθώς υποχρεώνεσαι να ενταχτείς ξανά σε έναν κόσμο που δεν έχεις παρακολουθήσει τις αλλαγές του και που αν τις είχες ζήσει, θα μπορούσες να έχεις την ψευδαίσθηση ότι αφορούν και εσένα. Μια αντίστοιχη επιστροφή, ενδεχομένως πολύ πιο επώδυνη, είναι όταν επιστρέφεις στη ζωή, ενώ έχεις κινδυνέψει σοβαρά να πεθάνεις, ή μάλλον συνειδητοποιείς πως το ενδεχόμενο να είχες πεθάνει ήταν πολύ μεγαλύτερο σε σχέση με το ενδεχόμενο να έχεις ζήσει.

Δεν έχει σημασία τι φανταζόσουν ή τι πίστευες πως θα σε συνόδευε στην «έξοδό» σου, σημασία έχει ότι μετά την «επιστροφή» σου χρειάζεται να παραδεχτείς κάτι που είναι τόσο επώδυνο όσο τουλάχιστον η αίσθηση ότι θα μπορούσες να έχεις λείψει για πάντα. Για χρόνια ολόκληρα γέμιζες τα κελάρια σου με γεγονότα, με πρόσωπα, με σχέσεις, με εμπειρίες, θεωρώντας πως αν δεν θα στέκονταν ιδιαίτερα παρηγορητικές ή ανακουφιστικές, όταν θα σου ήταν επιτακτικά απαραίτητες, τουλάχιστον η βεβαιότητά τους θα σε έκανε να αισθάνεσαι πως έχεις ζήσει, πως έχεις «τρυγήσει» το καθετί σε σχέση με όσα σου προσφέρθηκαν ή εσύ ο ίδιος φρόντισες να σου συμβούν.

Τίποτε απατηλότερο η μάλλον μη πραγματικό. Ούτε τα μεγάλα έργα τέχνης που έτυχε να έρθεις σε επαφή μαζί τους, ούτε οι σχέσεις που καλλιέργησες και θεωρούσες ότι σε έχουν συγκλονίσει, ούτε τα μακρινά ή μεγάλα ταξίδια που είχες οργανώσει με άκρα επιμέλεια, όλα μοιάζει να έχουν εξαφανιστεί την ώρα που φανταζόσουν ότι θα γεμίζουν το τρομακτικό κενό που δημιουργεί η αγωνία της επικείμενης αποδημίας σου. Ακόμη και για πρόσωπα που θα ορκιζόσουν πως δίχως αυτά η ζωή σου δεν θα είχε κανένα νόημα, αισθάνεσαι τώρα να σε γεμίζουν όσο και αν δεν τα είχες ποτέ συναντήσει. Ο,τι «γραφόταν» μέσα σου χωρίς να το έχεις επιδιώξει ή να σου προκαλεί κάποια ιδιαίτερη εντύπωση τη στιγμή που συνέβαινε, είναι αυτό ακριβώς που αποκτά μια βαρύνουσα σημασία στην κρισιμότερη στιγμή της ζωής σου. Αναδύεται αιφνίδια μέσα σου μένοντας και εσύ ο ίδιος κατάπληκτος πως γίνεται αντί για ένα έργο του Ρέμπραντ μπορεί να είναι ένα πρόσωπο όπως πρόβαλε αιφνίδια μια εντελώς αδιάφορη για σένα μέρα στη γωνιά ενός δρόμου ή μιας πωλήτριας σε ένα τυροπιτάδικο που επιπλέον δεν έμαθες ποτέ τα ονόματά τους.

Είναι τρομερό ακόμη και να σκεφτεί κανείς ότι αν και αισθανόταν πως θα κατοχυρωθεί και θα διασφαλιστεί απέναντι στον θάνατο δημιουργώντας μια υλική ή πνευματική περιουσία, τώρα αισθάνεται να τον προστατεύουν πράγματα που δεν του στοίχισαν καμιά προσπάθεια ή αγωνία προκειμένου να αποκτηθούν. Οταν «επιστρέφεις» στη ζωή χωρίς στη μεθόριο του θανάτου να σε έχουν συνοδεύσει όσα η ζωή σε είχε προμηθεύσει, επόμενο είναι να αισθάνεσαι ένας «ξένος» όσον αφορά τις αξίες της και χρειάζεται να αναπροσαρμοστείς μέσα στον κόσμο με ένα έντονο αίσθημα δυσπιστίας, σε σχέση με όσα έλεγες, χωρίς να αμφιβάλεις ως πριν λίγο για την αποτελεσματικότητά τους και την ουσία τους.