«Μέρες» του Σεφέρη

Σήμερα 29 Φεβρουαρίου 2020, έτος δίσεκτο, είναι και η γενέθλια ημερομηνία (29/2/1900, δίσεκτο) του Γιώργου Σεφέρη. Πριν από 120 χρόνια γεννήθηκε στη Σμύρνη μία από τις πιο άγρυπνες συνειδήσεις της νεότερης Ελλάδας. Πριν αναφερθώ στο πολύτιμο ημερολόγιο που κρατούσε από το 1929, όταν σπούδαζε στο Παρίσι, έως τον θάνατό του, θα προσπαθήσω να κάνω μια θεμελιώδη διάκριση των ποιητών ενός έθνους.

Υπάρχουν οι ποιητικές συνειδήσεις που καταπιάνονται με την ιστορική, παλαιά και σύγχρονή τους, περιπέτεια του λαού τους, της γενιάς τους, και οι ποιητές, καθόλου μικρότεροι και σημαίνοντες, που ασχολούνται με τις πληγές, τα τραύματα και τις χαρές, τις λύπες και τις ελπίδες του καθημερινού ανθρώπου, τα ατομικά πάθη, τις εορτές και τα πένθη της ιδιωτικής ζωής. Οι ποιητές αυτής της κατηγορίας οφείλουν μιλώντας για τα ιδιωτικά και προσωπικά να συγκινήσουν και να ερεθίσουν τα ανάλογα πάθη, όνειρα, μαρτύρια και μαρτυρίες των αναγνωστών όχι μόνο της γενιάς τους, αλλά και πολλών γενιών. Η Σαπφώ, μία από τις σημαντικότερες περιπτώσεις αυτού του ιδιώματος, αναταράζει αισθήματα ανθρώπων πολλούς αιώνες μετά και με διαφορετική ηθική, ιστορία, διαφορετικά ήθη. Μιλάει για τον έρωτα, την απώλεια, τη ζήλεια, τη νοσταλγία.

Οι ποιητές όμως της πρώτης κατηγορίας προσπαθούν να συλλάβουν τον σφυγμό του λαού τους, της ιστορικής στιγμής, των κινδύνων του έθνους τους, των απειλών του ανθρώπινου είδους. Πολλοί απ’ αυτούς ονομάστηκαν «εθνικοί ποιητές», μόλο που ο χαρακτηρισμός συνήθως ταυτίστηκε με φανατισμούς, ιδεοληψίες, φυλετικό μίσος και κοινωνικό κήρυγμα. Βέβαια συχνά, όταν ένας λαός απειλείται από εχθρικά στίφη και κινδυνεύει η ύπαρξή του, τότε από την εποχή της Σαλαμίνας έως της Αλβανίας είτε και την αφύπνιση του γένους, οι ποιητικές ιαχές του Αισχύλου, του Σικελιανού και του Ρήγα κατορθώνουν να κάνουν ποιητικό γεγονός τον σφυγμό της ιστορικής συνείδησης του λαού τους. Και τότε αναφερόμαστε στον «Θούριο».

Ο Σολωμός όμως, ο Κάλβος, ο Παλαμάς, ο Σικελιανός, ο Σεφέρης, ο Ελύτης, ο Ρίτσος συμβάδισαν με την ιστορία και εξέφρασαν την κραυγή, την οργή, το πένθος αλλά και τον αλαλαγμό της νίκης του λαού τους χωρίς φανφάρες και εμβατήρια.

Από τους «Ελεύθερους πολιορκημένους» και τις «Ωδές» του Κάλβου έως το «Αξιον εστί» του Ελύτη, η ποίηση συμπορεύτηκε με την ιστορία του λαού τους, παρηγόρησε πληγές και άναψε αναστάσιμες λαμπάδες. Ο Σεφέρης, που τιμώνται σήμερα τα 120 χρόνια από τη γέννησή του, ήταν ένας τέτοιας λειτουργίας ποιητής.

Και σ’ αυτήν τη θέση σήμερα δεν θα μείνω στην καθαρή ποιητική του προσφορά που έχει με κύρος αναλυθεί και αναδειχθεί από βαθείς γνώστες και της ποιητικής και της ηθικής των λαών λειτουργίας.

Υπάρχει ένα σημαντικό έργο του Σεφέρη που έχει βεβαίως αξιολογηθεί και σχολιαστεί, αλλά δυστυχώς έχει λειτουργήσει ως παράπλευρο σχόλιο και μόνο στη δημιουργία του, κυρίως ως ερμηνευτικός οδηγός και ημερολόγιο που υπόκειται στην ποιητική του.

Θα ήθελα σήμερα να κάνουμε μια υπόθεση. Να υποθέσουμε πως για πολλούς λόγους είχε χαθεί το ποιητικό έργο του Σεφέρη ή ο ίδιος το είχε απορρίψει, όπως έκανε ο Σολωμός (και ευτυχώς το διέσωσε ο Πολυλάς, όπως ο Μαξ Μπροντ διέσωσε όλο το έργο του Κάφκα που είχε διαταχθεί να κάψει!).

Αν λοιπόν είχε χαθεί το ποιητικό και το έξοχο δοκιμιακό έργο του Σεφέρη (είμαι από αυτούς που ισχυρίζονται πως το δοκιμιακό του έργο θα ισχύει και θα διαφωτίζει όταν η ποίησή του λόγω πιθανόν αλλαγής στη συνείδηση του λαού μας θα έχει χάσει τη λάμψη της), αν είχε διασωθεί μόνο το πολύτιμο ημερολόγιό του με τον τίτλο «Μέρες…», ποια θα ήταν η θέση του Σεφέρη στα γράμματά μας και στη συνείδηση του λαού μας; Πιστεύω εν πρώτοις πως αν είχε απολεσθεί το ποιητικό του έργο, πιθανόν τότε θα είχαν γίνει ανάγνωσμα πρώτης ανάγκης οι «Μέρες…» του. Θα είχαν μπει στα σχολικά εγχειρίδια και θα αποτελούσαν πάγια ύλη σε πανεπιστημιακές έδρες όχι μόνο Φιλολογίας, αλλά και Νομικής, Κοινωνιολογίας, Ιστορίας κυρίως και ιδιαιτέρως Διπλωματικής Ιστορίας.

Ο Σεφέρης υπήρξε όχι μόνο λόγω ηλικιακής συγκυρίας σύγχρονος με τον Βενιζέλο, τους Βαλκανικούς Πολέμους, τη Μικρασιατική Καταστροφή, την αλβανική εποποιία, την Κατοχή, τα Δεκεμβριανά, τον Εμφύλιο, την κυπριακή υπόθεση έως τη δικτατορία του 1967 (πέθανε στη διάρκειά της, αφού τόλμησε και μίλησε γενναία εναντίον της) και μόνο με του Σοφοκλή μπορεί να συγκριθούν τα γεγονότα της ζωής του (ο Σοφοκλής χόρεψε έφηβος τη νίκη στη Σαλαμίνα και πέθανε μετά την κατάρρευση της αθηναϊκής δημοκρατίας).

Η ποίηση του Σεφέρη είναι, όπως εύστοχα την τιτλοφόρησε, «Ημερολόγιο καταστρώματος» αφού συνέλαβε την πατρίδα ως Καράβι Αγωνίας (εξάλλου η πόλις ή το κράτος ως πλοίο, καράβι, περνάει στη λογοτεχνία από τον Ομηρο και τον Σοφοκλή στην «Αντιγόνη» ως τον Καποδίστρια – κυβερνήτη του έθνους. Η λέξη κυβερνήτης σημαίνει τον καπετάνιο του πλοίου στο τιμόνι!).

Ο Σεφέρης στο ημερολόγιο των «Μερών…» καταθέτει μέρα τη μέρα επί 40 περίπου χρόνια τις καθημερινές εμπειρίες, γνώμες του, αρνήσεις του, ενθουσιασμούς του, απογοητεύσεις του, μίση του, απέχθειές του αλλά και συγκινήσεις του από την πορεία του λαού και του κράτους είτε σε ομαλές είτε σε ανώμαλες είτε σε υπόδουλες μέρες, συχνά στην εξορία.

Οντας διπλωμάτης καριέρας στο επάγγελμα, συχνά υποχρεώθηκε να λειτουργήσει ως φερέφωνο της εξουσίας σε διατεταγμένη υπηρεσία. Ηταν αυτός που έγραψε και μοίρασε στον Τύπο την αναγγελία της κήρυξης του ελληνοϊταλικού πολέμου και του οφείλουμε την ισάξια του Αισχύλου διατύπωση: «Η πατρίς αμύνεται του πατρίου εδάφους».

Ηταν ως πρεσβευτής της Ελλάδας στη Μεγάλη Βρετανία παρών στις διαπραγματεύσεις για την ανεξαρτησία της Κύπρου μαζί με τον Αβέρωφ και τον Μακάριο. Και από ορισμένους ιστορικούς χρεώθηκε τον συμβιβασμό!

Αν κανείς έχει την περιέργεια, να διαβάσει τις σελίδες του ημερολογίου «Μέρες…», όπου ο Σεφέρης με ειρωνεία και κρυμμένη αγανάκτηση καταγράφει τη σχεδόν αιχμαλωσία από τους Αγγλους της ελληνικής κυβέρνησης στη Σικελία μετά τη φυγή των Γερμανών, όπου ακόμη και ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου (που η γνώμη τού Σεφέρη είναι απαξιωτική και σχεδόν του συνόλου της ηγεσίας τότε, πλην του Γεωργίου Καρτάλη) δεν είχε… τηλέφωνο. Περιμένοντας ένα πλοίο να τους μεταφέρει στον Πειραιά, στοιβαγμένοι σαν σαρδέλες μαζί με τις κυρίες των πολιτικών και των υπαλλήλων που φεύγοντας από το Κάιρο είχαν ρημάξει τα μαγαζιά με φτηνά εκεί είδη! Σελίδες του Σεφέρη ανθολογίας της κατάντιας μιας άρχουσας τάξης «μαραγκιασμένης από την εξουσία», όπως τη διατύπωσε στο αριστουργηματικό του ποίημα «Ο τελευταίος σταθμός».

Δεν ήταν βέβαια πάντα ένας νηφάλιος παρατηρητής ο Σεφέρης. Συχνά αγανακτεί και όταν αναφέρεται στη συντεχνία του, τη λογοτεχνική, είναι καταπέλτης – κατά τη γνώμη μου, όχι πάντα δίκαιος.

Η σχεδόν γελοιογραφική αντιμετώπιση ενός μείζονος ποιητή της γενιάς του, του Τάκη Παπατσώνη, είναι κατάφωρα συκοφαντική. Μόνο ο Θεοτοκάς έχει την αμέριστη αλληλεγγύη του, πνευματική και πολιτική, και όπως είπα ο Καρτάλης και γελοιοποιείται τελείως ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος.

Ηταν δύσκολος άνθρωπος ο Σεφέρης, κλειστός και συχνά χολερικός. Στις «Μέρες…» με κρυμμένη απέχθεια και φανερή απογοήτευση αναφέρει πως το 1930 (χρονιά που εξέδωσε την πρώτη του συλλογή «Στροφή», η οποία αργότερα θεωρήθηκε στροφή στην ελληνική ποίηση) γυρνώντας από το Παρίσι για διακοπές πήγε στα βιβλιοπωλεία να ρωτήσει πώς πήγε η συλλογή από πωλήσεις. Και τον πληροφόρησαν πως είχε πωληθεί ένα αντίτυπο! Και σημειώνει στις «Μέρες…»: θα ήθελα να γνωρίσω αυτόν τον αναγνώστη μου, τον μόνο!

Οταν εξέδωσα το 1970 την πρώτη μου ποιητική συλλογή «Αμήχανον τέχνημα» (τίτλος από στίχο μιας χαμένης τραγωδίας του Αισχύλου), ζήτησε να με γνωρίσει μέσω του αείμνηστου φίλου Μάνου Ελευθερίου που τον έβλεπε συχνά. Μου ανέφερε πως θα ήθελε να γράψει μερικές αράδες για την ποίησή μου που του φάνηκε ενδιαφέρουσα. Σε λίγους μήνες έφυγε από τη ζωή πάνω σε μια εγχείρηση ρουτίνας.

Οταν τον επισκεφτήκαμε, μας οδήγησαν στο γραφείο του στο σπίτι πίσω από το Στάδιο και τον περιμέναμε με τον Μάνο. Ο Μάνος διέκρινε πάνω στο γραφείο του μια πρόσφατη ποιητική συλλογή ενός ποιητή σημαντικού, πεθαμένου κι αυτού τώρα (δεν θα αναφέρω το όνομά του, μα τον εκτιμώ απεριόριστα). Μόλις εμφανίστηκε, ο Ελευθερίου που είχε θάρρος μαζί του τον ρώτησε δείχνοντας τη συλλογή: «Πώς σας φάνηκε;». Και ο ειρωνικός ανατριχιαστικά Σεφέρης είπε: «Ωραία εκτύπωση!».

Δύσκολοι άνθρωποι, δύσκολες εποχές, δυσάρεστες κρίσεις, χτυπήματα κάτω από τη μέση. Και τέτοια χτυπήματα δεν είχε εισπράξει λίγα και ο Σεφέρης.

Αναστύλωσε τον «Ερωτόκριτο», τον ζωγράφο Θεόφιλο και μαζί με τον Θεοτοκά τον Μακρυγιάννη. Δεν ήταν ευτυχής που έγιναν υφολογική μόδα των αταλάντων.