Μια «πατητή» από το «Αυτό»

Κάποτε, σε μια άλλη γενική Παιδεία, όταν διαβάζουμε ή βλέπουμε Σαίξπηρ, θα πρέπει να έχουμε εφοδιαστεί και με μια άλλη ιδεολογική και ηθική περιουσία γύρω από μια εποχή που συνήθως αγνοούμε ή αποσκορακίζουμε, τον Μεσαίωνα. Εχει όμως κι αυτή η εποχή ενδιαφέρον, σκοτεινή τη χαρακτηρίζουν οι ιστορικοί (όχι όλοι) όπου κυριαρχούν ένας βίαιος χριστιανισμός μπολιασμένος με πολλές προκαταλήψεις που κουβαλάνε οι πιο σκοτεινοί αιώνες της ανθρωπότητας.

Είναι η ίδια εποχή την οποία ο μεγαλοφυής Γκαίτε καταγράφει στον «Φάουστ». Εκεί η αναδυόμενη ανάγκη της ανθρωπότητας για επιστήμη συμβιώνει με την παρέμβαση του διαβολικού πνεύματος. Από τον Δάντη έως την επιστημονική έκρηξη του 19ου αιώνα (κοινωνιολογία, ψυχολογία, πολιτική οικονομία, βιολογία, γενετική) κυριαρχεί το δίδυμο Θεός και Διάβολος, Φάουστ (και όποιος όμοιός του) και Μεφιστοφελής.

Η ύπαρξη του Κακού στον κόσμο και στην ιστορία είναι ένα από τα μεγάλα ηθικά (και κοινωνικά) προβλήματα του ανθρώπου. Το Κακό έρχεται στην Ευρώπη από την Ασία και την Αίγυπτο. Οι δύο δυνάμεις που κυβερνούν τον κόσμο, το Αγαθό, το Αγιο, το Λογικό και το Κακό, είναι διάχυτες στην ασιατική παράδοση. Δεν είναι το Καλό και το Κακό που μας κληροδότησε ο μύθος του Ηρακλή. Είναι αθάνατες, αιώνιες οντότητες που κυβερνούν τον κόσμο. Αργότερα τις ενσωμάτωσε το εβραϊκό ηθικό σύστημα και με τον μεσαιωνικό δρόμο μπόλιασε και την Ευρώπη, αν και κάποιος πιο συστηματικός μελετητής μπορεί να ανιχνεύσει την ύπαρξή τους και στην ιστορία της αλεξανδρινής συνεύρεσης με τις ασιατικές θρησκείες.

Οπως και να έχει το θέμα, η ύπαρξη του Κακού στον κόσμο έγινε πλέον για τις συνειδήσεις ένα γεγονός που αργότερα ονομάστηκε «στίγμα, τραύμα του Κάιν».

Ολόκληρος ο ευρωπαϊκός Μεσαίωνας φωτίζεται από τις πυρές της Ιεράς Εξέτασης που ανακαλύπτει σε κάθε ανθρώπινη ενέργεια που αντιβαίνει στις αρχές του χριστιανικού δόγματος και την ηθική του την ύπαρξη του Εξαποδώ.

Από αυτούς τους μεσαιωνικούς «μύθους» είναι πλήρης κυρίως η βόρεια ευρωπαϊκή παράδοση, από την Ιρλανδία και τις σκανδιναβικές χώρες έως τη Ρωσία των καλογέρων.

Οι αφηγήσεις οι λαϊκές μιλούν για φαντάσματα, για δαίμονες, για στοιχειά, όσα εύστοχα ο άγνωστος γλωσσοπλάστης της γλώσσας μας ονόμαζε δεισιδαιμονίες (φόβο, τρόμο των δαιμονικών δυνάμεων).

Ετσι Εωσφόρος, Σατανάς, Διάβολος, Μεφιστοφελής, Εξαποδώ είναι ό,τι κατοικεί την ανθρώπινη ψυχή και τη διάνοια όταν απομακρύνεται από την ιερά τράπεζα και την ευλογία της Εκκλησίας. Τυχαία ο Ντοστογέφσκι αφιέρωσε ένα ολόκληρο αριστούργημα, τους «Δαιμονισμένους»;

Και ο αρχαίος ελληνικός κόσμος είναι γεμάτος από νύμφες, δαίμονες, σατύρους, αλλά ο συναγελασμός τους με τον άνθρωπο δεν έχει τη φοβία τής μετά θάνατον τιμωρίας στα καζάνια της δαντικής Κολάσεως. Αυτά τα αρχαιοελληνικά οντάρια έρχονται από τον ασιατικό κόσμο με το ταξίδι του Διονύσου, είναι ερωτικά, βουλιμικά, σκανδαλώδη, αλλά δεν παρασέρνουν στην αιώνια τιμωρία μετά θάνατον, ό,τι δηλαδή φοβάται ο Αμλετ και δεν αυτοκτονεί!!

Ο «Μάκβεθ» είναι μια σκοτεινή σάγκα (λαϊκή παράδοση του Βορρά) και στον προτεσταντισμό της εποχής του Σαίξπηρ έρχεται ως κατάλοιπο σχεδόν μυθικό και παραμυθητικό του παρελθόντος, ως ποιητικό υλικό, όπως ακριβώς στον χριστιανό Ελληνα του Μεσαίωνα και μετά έρχονται οι μύθοι περί Κάτω Κόσμου, αραχνιασμένου Αδη, Χάρου και Χαρόντισσας του δημοτικού τραγουδιού. Ετσι και οι νεκροί που σηκώνονται από τον τάφο στο δημοτικό τραγούδι, όπως και το φάντασμα που κάθεται ξαφνικά και απροσδόκητα στο τραπέζι του Μάκβεθ, θύμα του και ενοχή του.

Γράφεται συνήθως και στην Αγγλία πως ο Μάκβεθ θεωρείται ένα καταραμένο έργο. Στα καμαρίνια και στα παρασκήνια και στις δραματικές σχολές οι άγγλοι ηθοποιοί δεν προφέρουν καν τη λέξη «Μάκβεθ», αλλά λένε «Αυτό»!!

Πράγματι, ένα έργο που αρχίζει με κάποιες ξεμαλλιασμένες Μοίρες που προβλέπουν το μέλλον, ένα μακελειό που εξαφανίζει έναν βασιλιά με τα παιδιά του, ένα φάντασμα που κυκλοφορεί πιθανόν με την κομμένη κεφαλή στο χέρι του, μια σφαγμένη οικογένεια, μάνα με παιδιά κάποιου επίδοξου διαδόχου είναι μια συσσώρευση εγκλημάτων που σπάνια μπορεί να γίνει ανεκτή από μια συνήθη συνείδηση.

Το μεγάλο ηθικό πρόβλημα του θέτει προς συζήτηση ο Σαίξπηρ στον «Μάκβεθ» είναι το κατά πόσο το Κακό είναι έμφυτο στον άνθρωπο ή είναι προϊόν που καλλιεργείται από τις κοινωνικές συνθήκες.

Ο Σαίξπηρ μάλιστα δημιουργεί δύο πρόσωπα, τον Μάκβεθ και τη Λαίδη Μάκβεθ, που εκπροσωπούν τις δύο αυτές αντικρουόμενες αντιλήψεις για τη ρίζα του Κακού.

Ο Μάκβεθ είναι μια φιλόδοξη, φύσει φιλόδοξη, προσωπικότητα που τρέφει την εγκληματική του τάση από τα γεγονότα.

Η Λαίδη, βάσει, πιστεύω, και ανάλογων προκαταλήψεων του Μεσαίωνα που εδράζονται πάνω στην ερμηνεία του εμπνευστή της κλοπής του καρπού της γνώσης, της Εύας, δίνει στον ιδιοφυή ποιητή την ανάλογη ευκαιρία σε μια καίρια σκηνή του έργου να «μιμηθεί» την παραδείσια αφήγηση, όπου η ερωτική πράξη αντικαθίσταται από την προσδοκία της ηδονής από το χυμένο αίμα δίκην σπέρματος.

Οπως όλοι οι αρρωστημένοι με την εξουσία ηγέτες ζει με αυταπάτες που τους τις τρέφουν οι ψευδαισθήσεις τους. Οι τρεις μάγισσες – Μοίρες τον καθησυχάζουν ότι θα νικηθεί όταν περπατήσει το δάσος εναντίον του και θα πεθάνει από άνθρωπο που δεν θα τον έχει γεννήσει γυναίκα. Και έτσι θα γίνει. Ο εχθρικός στρατός θα κινηθεί έχοντας ως προκάλυμμα κλαδιά δέντρων και ο νικητής του θα έχει γεννηθεί με καισαρική τομή της νεκρής μητέρας του.

Θυμηθείτε, αγαπητοί αναγνώστες, την εικόνα του Χίτλερ την ημέρα που προελαύνουν οι Ρώσοι στο Βερολίνο, ο οποίος στέλνει καταρρακωμένος και περίφοβος παιδιά 15 ετών στο μέτωπο.

Αν κάνω αυτή την αναφορά, είναι για να δείξω πόσο όντως σύγχρονός μας είναι ο Σαίξπηρ και πώς τα μεγάλα έργα του («Κοριολανός», «Οθέλλος», «Ληρ», «Μάκβεθ», «Ιούλιος Καίσαρας») είναι ό,τι πιο βαθύ και ουσιαστικό γράφτηκε όχι από ιστορικό αλλά από ποιητή πάνω στους νόμους της ιστορίας. Οπως ο Αισχύλος, όπως ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης και ο Μπρεχτ, αφού μεσολάβησαν ο Σίλερ και ο Γκαίτε, ο Τολστόι και ο Ο’Νιλ και σίγουρα ο Μακιαβέλι.

Είχε την ευτυχία η γενιά μου να δει στο σινεμά φιλμαρισμένη παράσταση του «Μάκβεθ» από τον μεγάλο Ορσον Ουέλς που ως μεγαλοφυής παράλληλα έπλαθε και έναν παράλληλο σύγχρονο Μάκβεθ, τον κύριο Αρκάντιν.

Ο Φρόιντ μάς προίκισε με ένα έργο «Πέραν του καλού και του κακού» και είναι χρήσιμο να σκεφτούμε πως ήταν άθεος Εβραίος που μεγάλωσε όπως όλοι μας με την κληρονομιά της Παλαιάς Διαθήκης και του στίγματος του Κάιν. Διαβάστε το βιβλίο του Τερζάκη για το στίγμα του Κάιν. Εχουμε κι εμείς βαθείς στοχαστές. Εχω δει πολλούς έλληνες και ξένους Μάκβεθ και δυστυχώς δεν έχω ούτε μία αγαθή ανάμνηση, πλην του μονολόγου του θυρωρού του παλατιού του Μάκβεθ που ξυπνά τη νύχτα μεθυσμένος από το χτύπημα της θύρας του κάστρου,  την οποία εκλαμβάνει ως θύρα της Κόλασης, ρόλο τον οποίο άφησε ανεξίτηλο ο Ντίνος Ηλιόπουλος στην παράσταση του Αλέξη Σολομού.

Δυστυχώς και τώρα η παράσταση του Δημήτρη Λιγνάδη είναι μια σχεδόν τηλεοπτική λαϊκή εκδοχή της υπόθεσης του έργου. Με γενναία κοψίματα (ολόκληρες σκηνές λείπουν, όπως η δολοφονία της οικογένειας του Μακντάφ), λείπουν δολοφόνοι και οι μεσαιωνικές μάγισσες έγιναν κάτι μισοχαριτωμένα οντάρια τύπου Ντίσνεϊ.

Ηταν ορατή η προσπάθεια να αποσβεσθεί η εποχή και να επικεντρωθεί η παράσταση στο ζεύγος Μάκβεθ. Θυμίζω πως το έργο αναφέρεται σε υπαρκτά πρόσωπα της σκωτσέζικης ιστορίας του 11ου αιώνα μ.Χ.

Δεν φανταζόμουν ποτέ πως το Εθνικό Θέατρο θα είχε όχι απλώς μέτριο αλλά τελείως ακατάλληλο για ποιητικό θέατρο θίασο. Οι ηθοποιοί, πέρα από εξαιρέσεις, προέρχονται από την αισθητική των σίριαλ. Α, και ο θυρωρός καταργήθηκε και φαίνεται πως φάνηκε λίγο ο ρόλος της κυρίας Ελισάβετ Κωνσταντινίδου, της μάγισσας, στην οποία δόθηκαν και τα λόγια του θυρωρού!!

Λυπήθηκα τη μεταχείριση μιας μεγάλης κυρίας του θεάτρου, της Ράνιας Οικονομίδου.

Εκτός από τη Μαρία Κίτσου (Λαίδη) που δυστυχώς διδάχτηκε να παιδιαρίζει φωνητικά, για μένα ηθοποιός ράτσας Παξινού, και τον ίδιο τον Δημήτρη Λιγνάδη που εμφάνισε έναν Μάκβεθ καθημερινό αλλά τουλάχιστον πειστικό, την άλλη παράσταση καλύτερα να προσπαθήσουμε να την ξεχάσουμε.

Ο Λιγνάδης είναι διαβασμένος ηθοποιός και δημιουργικός, αλλά κανείς δεν είναι αλάθητος.

Ο Ντίνος Χατζόπουλος φιλοτέχνησε μια ποιητική, καλή μετάφραση. Δημοσιεύεται στο πρόγραμμα. Οσοι δουν το έργο και διαβάσουν τη μετάφραση ελπίζω να αντιληφθούν ότι είδαν το έργο που τυπώθηκε και είναι Σαίξπηρ.

INFO

Μετάφραση: Νίκος Χατζόπουλος
Σκηνοθεσία: Δημήτρης Λιγνάδης
Σκηνικά, κοστούμια: Εύα Νάθενα
Μουσική και σχεδιασμός ήχου: Μίνως Μάτσας
Φωτισμοί: Χριστίνα Θανάσουλα
Κίνηση: Θανάσης Ακοκκαλίδης
Ερμηνείες: Δημήτρης Λιγνάδης, Μαρία Κίτσου, Ράνια Οικονομίδου, Ελισάβετ Κωνσταντινίδου, Ορέστης Τζιόβας κ.ά.
Πού: Εθνικό Θέατρο – Κτίριο Τσίλλερ, Αγίου Κωνσταντίνου 22-24, τηλ. 210-5288.170-1