Το τέλος της συνταξιοδότησης

Nα δούμε πρώτα τα στοιχεία. Μια μελέτη που έγινε το 2018 από το Transamerica Center for Retirement Studies στις Ηνωμένες Πολιτείες έδειξε ότι οι μισοί εργαζόμενοι δεν πιστεύουν ότι θα συνταξιοδοτηθούν στα 65 τους και το 13% δεν σκοπεύουν να συνταξιοδοτηθούν ποτέ. Σύμφωνα με το ινστιτούτο Gallup, ο αριθμός των ανθρώπων που σχεδιάζουν να βγουν στη σύνταξη μετά τα 65 έχει τριπλασιαστεί από το 1995. Η μέση ηλικία συνταξιοδότησης στην Αμερική έχει αυξηθεί την τελευταία 25ετία στα 66 χρόνια ή και αργότερα.

Συμβαίνει κάτι στην υπερδύναμη; Εγιναν ξαφνικά οι Αμερικανοί εργασιομανείς; ‘Η μήπως βρίσκονται για άλλη μια φορά στην πρωτοπορία, ηγούμενοι τώρα μιας τάσης που η   Wall Street Journalαποκαλεί ορθά-κοφτά «το τέλος της συνταξιοδότησης»;

«Οταν οι φίλοι μου κι εγώ μιλάμε για το μέλλον μας, κανείς δεν λέει “στα 65 μου θα αποσυρθώ, θα ζήσω σε ένα αγρόκτημα και δεν θα κάνω τίποτα”», λέει ο Κέβιν Φρέιζιερ, ένας πρώην νομικός σύμβουλος στηνGoogle που τώρα σπουδάζει νομικά και δημόσια πολιτική στο Χάρβαρντ και στο Μπέρκλεϊ. Ο Φρέιζιερ είναι 26 ετών. Είδε τον πατέρα του να εργάζεται για 30 χρόνια στην AT&T. Ξέρει όμως ότι ο ίδιος ούτε σε έναν αποκλειστικό εργοδότη θα δουλέψει – αυτό στις μέρες μας είναι όλο και πιο σπάνιο – ούτε θα σταματήσει όταν φτάσει στην ηλικία που θα μπορεί να πάρει σύνταξη. Σκοπεύει, αντίθετα, να χωρίσει την εργασιακή του ζωή σε 20ετή διαστήματα, το καθένα από τα οποία θα είναι αφιερωμένο σε ένα διαφορετικό πεδίο ενδιαφέροντος. Και κάπου ενδιαμέσως θα πάρει σίγουρα έναsabbatical.

«Οι άνθρωποι που τελειώνουν το σχολείο δεν ετοιμάζονται πλέον για μια καριέρα 25-30 ετών», σημειώνει η οικονομολόγος Ολίβια Μίτσελ, καθηγήτρια στο Wharton School of Business του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια. «Αλλά για μια καριέρα 50 ετών». Οι εμπειρογνώμονες των ασφαλιστικών εταιρειών υπολογίζουν ότι οι άνθρωποι που μπαίνουν τώρα στην εργατική δύναμη θα ζήσουν 125 χρόνια. Και ορισμένοι δημογράφοι πιστεύουν ότι το μωρό που θα ζήσει 200 χρόνια έχει ήδη γεννηθεί.

O ένας λόγος λοιπόν που αρχίζει να κλονίζεται το ταμπού της ηλικίας συνταξιοδότησης είναι για να συγκεντρώσουν οι εργαζόμενοι περισσότερα χρήματα και να μπορέσουν να ανταποκριθούν στις οικονομικές απαιτήσεις μιας πιο παρατεταμένης τρίτης ηλικίας. Αλλά υπάρχει κι ένας βαθύτερος, μη οικονομικός λόγος. Τον αναλύει η καθηγήτρια και οικονομολόγος Αλίσια Μάνελ στο βιβλίο της «Working longer»: λόγω της αυτοματοποίησης, η εργασία δεν είναι σήμερα τόσο απαιτητική όσο άλλοτε. Και η προσωπική και κοινωνική επιβράβευση που προσφέρει είναι πολύ μεγαλύτερη. Επιπλέον, με τη γεννητικότητα να μειώνεται και το ενδιαφέρον για τη θρησκεία να σημειώνει αρνητικά ρεκόρ, η εργασία καλύπτει ένα κενό που κάποτε γέμιζαν τα παιδιά και η εκκλησία.

Το είπε και η γαλλίδα Νομπελίστρια οικονομίας Εστέρ Ντιφλό σε μια πρόσφατη ομιλία της στο Μπρούκλιν. Αν ρωτήσεις κάποιον κατά πόσον πιστεύει ότι η αύξηση των φόρων ή η καθιέρωση ενός ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος θα κάνει τον γείτονά του να σταματήσει να δουλεύει, η απάντησή του θα είναι κατηγορηματική: φυσικά θα σταματήσει, κορόιδο είναι; Αν τον ρωτήσεις όμως τι θα κάνει ο ίδιος, θα σου πει ότι θα συνεχίσει να δουλεύει.

Δύο συμπεράσματα. Πρώτον, ο Homo economicus δεν είναι και τόσο οικονομικός, ανταποκρίνεται δηλαδή λιγότερο στα οικονομικά κίνητρα απ’ ό,τι νομίζουν οι οικονομολόγοι. Δεύτερον, ο στόχος της εργασίας δεν είναι μόνο τα χρήματα, αλλά και η ανάπτυξη κοινωνικών σχέσεων. Γι’ αυτό άλλωστε και όσο περισσότερο μείνει κανείς άνεργος τόσο δυσκολότερα επιστρέφει στη δουλειά, αφού έχει καταρρακωθεί η ψυχολογία του.

Το ερώτημα λοιπόν «Θα μπορέσω να βγω στη σύνταξη;» αρχίζει να αντικαθίσταται από το «Οταν έρθει η ώρα, θα θέλω να βγω στη σύνταξη;». Ο προβληματισμός αυτός μπορεί να ακούγεται προκλητικός σε μια χώρα που πέρασε μια τόσο μεγάλη κρίση όπως η Ελλάδα. Και ασφαλώς δεν αφορά όλα τα είδη εργασίας: κάποιος που απασχολείται σε μια πληκτική ή βαριά δουλειά, το μόνο που σκέφτεται είναι πότε θα σηκωθεί να φύγει. Και πάλι: αυτό δεν σημαίνει ότι θα σταματήσει να δουλεύει. Η ανάπτυξη της λεγόμενης gig economy, όπου κυριαρχούν ευέλικτες και προσωρινές μορφές εργασίας, προσφέρει πολλές ευκαιρίες σε κάποιον που θέλει να δουλεύει λιγότερες ώρες ή με πιο ευέλικτο ωράριο. Περιλαμβάνει βέβαια και πολλές παγίδες.

Η επιστήμη πάντως είναι κατηγορηματική: έρευνα που έκανε ο Μάθιου Ράτλετζ, καθηγητής οικονομικών στοBoston College, έδειξε ότι όσοι μπορούν και θέλουν να παραμείνουν στην εργατική δύναμη ζουν περισσότερο και αντιμετωπίζουν μικρότερο κίνδυνο άνοιας, κατάθλιψης και παχυσαρκίας.

Στην εποχή της μακροβιότητας

H αύξηση του προσδόκιμου ζωής αντιμετωπίζεται συχνά σαν κατάρα που θα δημιουργήσει τεράστιους πληθυσμούς ηλικιωμένων που υποφέρουν από αρρώστιες και άνοια. Είναι καιρός να τη δούμε ως κάτι που ανοίγει ευκαιρίες για τα άτομα και την κοινωνία. Οπως επισημαίνει η κοινωνική ψυχολόγος της London Business School Λίντα Γκράτον στο βιβλίο «Η ζωή των 100 χρόνων. Ζωή και εργασία στην εποχή της μακροβιότητας», που έγραψε με τον Αντριου Σκοτ και κυκλοφόρησε πέρυσι στα ελληνικά από τις εκδόσεις διαΝΕΟσις με επίμετρο του Πλάτωνα Τήνιου, η ζωή έχει πάψει να αποτελείται από τα τρία στάδια της εκπαίδευσης, της εργασίας και της συνταξιοδότησης. Τα παιδιά που γεννιούνται σήμερα θα ζουν μια φάση «εξερεύνησης» από τα 18 ως τα 30 και θα αλλάζουν πολλές φορές ρότα στη διάρκεια μιας 50χρονης καριέρας. Αρα θα χρειάζονται εκπαίδευση σε διάφορα στάδια. Καιρός να τα προετοιμάσουμε και να προετοιμαστούμε.