Απ’ τη «Δουνκέρκη» στο «1917»

Ας ξεκινήσουμε με τα βασικά προς αποφυγή παρεξηγήσεων. Ο Σαμ Μέντες, που θεωρείται από τα οσκαρικά φαβορί της αυριανής απονομής, δεν γύρισε μια ταινία για το Brexit. Ταυτόχρονα, ωστόσο, με την προβολή του «1917» έπεσαν οι τίτλοι τέλους στην αγγλική περιπέτεια της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Οπως όλες οι βρετανικές ταινίες της τελευταίας τριετίας, η δημιουργία του δεν απέφυγε τη βάσανο της επικαιροποίησης. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης καταρχάς δεν έκλεισε την πόρτα στο αφήγημα. «Φοβάμαι ότι οι άνεμοι που μαίνονταν πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο είναι ξανά εδώ» δήλωσε σε μια από τις πρόσφατες συνεντεύξεις του. «Υπήρξε κάποτε μια γενιά ανθρώπων που πολέμησαν για μια ελεύθερη και ενωμένη Ευρώπη, την οποία καλά θα κάνουμε να θυμόμαστε». Ο πολύς Αλαστερ Κάμπελ, από την άλλη, διευθυντής στρατηγικής και δεξί χέρι του Τόνι Μπλερ, υπέδειξε με παρέμβασή του στο «The New European» τα τέσσερα μαθήματα που πρέπει να πάρουν οι Εργατικοί από την ταινία: «Ο πατριωτισμός μετράει, ειδικά αν μπορούμε να τον προσδιορίσουμε και να τον υπερασπιστούμε κόντρα στον εθνικισμό… Το θάρρος μετράει επίσης… Σκεφτείτε σε μεγάλη κλίμακα, όχι σε μικρή… Δώστε μηνύματα ελπίδας».

Δεν ήταν η πρώτη φορά που οπαδοί του Remain κατέθεταν τη δική τους ανάγνωση σε πείσμα της αντίθετης οπτικής που τα βλέπει όλα βρετανικά και απομονωμένα. Αν ο Μέντες τοποθετούσε τους μηχανισμούς του σασπένς μέσα στο ανελέητο τοπίο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Κρίστοφερ Νόλαν επέστρεφε στην Ευρώπη του Β’ Παγκοσμίου. Η δική του «Δουνκέρκη» προβαλλόταν μετά το ιστορικό δημοψήφισμα του 2016. Και εκείνος δήλωσε ότι δεν έκανε μια ταινία για το Brexit – πώς αλλιώς αφού το σενάριο γράφτηκε πριν; Και εκείνος άκουσε τον Νάιτζελ Φάρατζ να πανηγυρίζει για την περίσταση και να συστήνει το φιλμ «σε όλους τους νεαρούς θεατές της Αγγλίας» μέσω του Twitter. Ηταν το timing για την τέλεια καταιγίδα, καθώς την ίδια περίοδο προβαλλόταν και η «Πιο σκοτεινή ώρα» του Τζο Ράιτ, με τον Γκάρι Ολντμαν στον ρόλο του επίμονου αντιφασίστα Ουίνστον Τσώρτσιλ. Οι Brexiteers έβλεπαν το καλύτερο όνειρό τους: δύο «βρετανικές» ταινίες με ένα ηρωικό παρελθόν, όταν οι πρόγονοι πολεμούσαν μόνοι απέναντι σε όλους. Στη δεύτερη μάλιστα πρωταγωνιστούσε το σύμβολο της ανυποχώρητης Αγγλίας. Και όλοι οι Βρετανοί μπορούσαν να νιώσουν στο ίδιο έργο θεατές. Στο έργο όπου αποφάσιζαν για την τύχη τους, μόνοι απέναντι στους Ευρωπαίους. Η αρθρογράφος Τζένι Ράτσελ των Times φοβόταν ότι η καπηλεία της «Δουνκέρκης» ήταν ζήτημα χρόνου: «Τίποτε δεν θα μπορούσε να έχει μεγαλύτερη επίπτωση στο συλλογικό μας ασυνείδητο, καθώς η χώρα βουλιάζει στο Brexit. Το ουσιαστικό μήνυμα της ταινίας, με την αφήγηση της ηρωικής υποχώρησης για να ανατάξουμε τις δυνάμεις μας, τρέφει την εθνικιστική περηφάνεια της Βρετανίας ότι θα θριαμβεύσει στο τέλος»..

«ΑΓΓΛΟΙ ΜΟΝΟ!». Ο ίδιος ο σκηνοθέτης, πάντως, περιέγραφε μονίμως «μια ταινία για την κοινότητα, για ανθρώπους που ενώνονται μπροστά στο πρόσωπο του Κακού».. Και προφανώς δεν θα έκανε το χατίρι στους επίδοξους προπαγανδιστές ενός κινηματογραφικού προϊόντος.. Η «Δουνκέρκη» δεν κουνούσε τη σημαία του σωβινισμού ούτε επένδυε αποκλειστικά στο υπερόπλο του ηρωισμού. Ο σκηνοθέτης κινηματογραφούσε σε ισόποσες δόσεις τον πανικό, το χάος και τον φόβο. Την ξενοφοβία επίσης – «Αγγλοι μόνο!» φωνάζει ο αξιωματικός απομακρύνοντας τους γάλλους στρατιώτες από τις σωσίβιες λέμβους. Αλλά και την αλληλεγγύη μεταξύ των ευρωπαίων συντρόφων εν όπλοις – «Μένω πίσω… για τους Γάλλους» ακούγεται ο Κένεθ Μπράνα ως πλωτάρχης Μπόλτον, καθώς βλέπει τους άγγλους στρατιώτες να αναχωρούν για την πατρίδα. Οταν το Brexit έφευγε από το πλαίσιο, οι ταινίες έμοιαζαν με εθνικό επικήδειο παρά με πρόσκληση για πόλεμο. Θύμιζαν αυτό που ο Γουίλιαμ Μάντσεστερ δήλωσε στην κηδεία του Τσώρτσιλ: «Θρηνούμε όχι μόνο αυτόν και όλα όσα σήμαινε, αλλά και όλα όσα ήμασταν και τώρα δεν είμαστε, ούτε και θα ξαναγίνουμε ποτέ».

Το «1917», η «Δουνκέρκη», η «Σκοτεινή ώρα», ακόμη και ο πολυπολιτισμικός «Βασιλιάς Αρθούρος» του Γκάι Ρίτσι (2017), δεν προωθούν ούτε απορρίπτουν τους εθνικούς μύθους – πολύ απλά επειδή δεν είναι αυτή η βασική τους αποστολή. Η Αγγλία στην οποία επιστρέφουν οι τρεις πρώτες ταινίες δεν βρισκόταν απλώς στην πλευρά του νικητή, αλλά και στη σωστή πλευρά της Ιστορίας. Η νίκη, άλλωστε, έκρυβε πάντοτε το κεντρί της.. «Ο Ζαν Μονέ, αρχιτέκτονας του Σχεδίου Σούμαν και προστάτης άγιος της ευρωπαϊκής ενοποίησης», έγραφε ο Πολ Γουάλας του Economist το 2018, «συλλογιζόταν ότι η αποχή της Βρετανίας στα πρώτα ιδρυτικά χρόνια, όταν ήταν προς το συμφέρον της να συμμετάσχει, υπήρξε το τίμημα της πολεμικής επιτυχίας – “η ψευδαίσθηση ότι μπορούσε να διατηρήσει όσα είχε, χωρίς αλλαγές”. Αυτό που δεν μπορούσε να προβλέψει ήταν ότι η Βρετανία θα πλήρωνε αυτό το τίμημα ξανά. Αυτή τη φορά φεύγοντας».