Ο «Μόμπι Ντικ» και η εποχή του

«Θυμάμαι τμήματα του “Μόμπι Ντικ” να είναι απολύτως ακριβή και αποκαλυπτικά. Αλλά όταν ξαναδιάβασα τον Μέλβιλ ειδικά για τον σκελετό της φάλαινας, δεν νομίζω ότι έκανε πολύ καλή δουλειά. Περίμενα, για παράδειγμα, να περιγράψει το κρανίο του φυσητήρα σαν ρωμαϊκό άρμα, μια αναλογία που χρησιμοποιούμε ευρέως. Αντιθέτως, μένουμε στα σκοτάδια προσπαθώντας να καταλάβουμε πού το πάει. Πασχίζει πολύ. Με την ανατομία συγκεκριμένα». Οι περισσότερες αναφορές για τις γνώσεις φυσιολογίας του Μέλβιλ – όπως η παραπάνω του νεοζηλανδού παλαιοντολόγου Γιούαν Φορντάις – δεν είναι αρνητικές στο «Ahab’s rolling sea» του Ρίτσαρντ Κινγκ (The University of Chicago Press, 2019). Στην πραγματικότητα τον τόνο ορίζουν οι ακριβώς αντίθετες. Ο Κινγκ, επισκέπτης καθηγητής Λογοτεχνίας και Ιστορίας για τη Θαλάσσια Ζωή (αυτό κι αν είναι τίτλος ειδικότητας), αποφάσισε να κυνηγήσει τον Λεβιάθαν της λογοτεχνικής Σημαντικής με έναν ευφάνταστο τρόπο: να διερευνήσει τις γνώσεις του Μέλβιλ και των ανθρώπων της εποχής του για το φυσικό περιβάλλον, τα θαλάσσια οικοσυστήματα, τα πτηνά, τα κητοειδή και τα είδη φαλαινών πριν βάλει τελεία στον «Μόμπι Ντικ» (1851).

Με δεδομένο το κενό στη βιβλιογραφία για την τετραετή αποστολή του Μέλβιλ στη Γαλλική Πολυνησία – δεν έχουν βρεθεί ημερολόγια ή σημειωματάρια -, ο Κινγκ καταβάλλει τη μέγιστη προσπάθεια για να μη βρεθεί στη θέση του Αχαμπ βλέποντας τη Λευκή Φάλαινα να του διαφεύγει. Και το καταφέρνει: από τη λεπτομερή εξέταση της θαλάσσιας πανίδας ως τις πιθανές επιρροές του συγγραφέα από τους Εμερσον, Θόρο, Δαρβίνο, Μπάουντιτς (ωκεανογράφος) κ.ά. Είναι η αφήγηση του «Μόμπι Ντικ» από μέσα προς τα έξω. Από το φαλαινοθηρικό «Pequod» προς τη στεριά και τη συσσωρευμένη επιστημονική πληροφορία στα μέσα του 19ου αιώνα (όταν ακόμη, όπως επισημαίνει ο συγγραφέας, δεν υπήρχε η έννοια των «γονιδίων» και της φυσικής επιλογής). Ο Κινγκ καταφεύγει στο μυθιστόρημα για να αλιεύσει επιμέρους αναφορές και στη συνέχεια τις υποβάλλει στο κριτήριο της διαψευσιμότητας. Η περιήγηση περιλαμβάνει τη λογοτεχνική ανάλυση, την προσωπική παρατήρηση (ο Κινγκ ταξιδεύει και διδάσκει σε μεγάλες αποστολές επί 20 χρόνια) και επιτόπιο ρεπορτάζ σε ινστιτούτα για τη μελέτη και τη διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Ισως για τον μέσο αναγνώστη τα 31 κεφάλαια να είναι υπεραρκετά, καθώς σ’ αυτή την περιπλάνηση θα συναντήσει την περιγραφή των άλμπατρος, των καρχαριών, των τυφώνων, αλλά και των κολαούζων (pilot fish), που στο μυθιστόρημα αναφέρονται από τον Ισμαήλ ως «μικρά άκακα ψάρια», ώστε στο βιβλίο του Κινγκ να κερδίσουν και αυτά μιάμιση σελίδα αναφοράς. Από την άλλη, λείπει πιθανότατα το ευρύτερο πλαίσιο όπου η επιστημονική γνώση της εποχής «συγκρούεται» ή καθοδηγείται από τη θρησκεία, στοιχείο επίσης έντονο στην εργογραφία του κορυφαίου Μέλβιλ. «Η ιδέα ότι ένα ζώο ή ένα φυτό κινδυνεύει με εξαφάνιση ήταν κοινή στην εποχή του Μέλβιλ», γράφει σε μία από τις λίγες σχετικές επισημάνσεις. «Η εξάλειψη των ειδών, ωστόσο, ήταν μια περιγραφή των φυσιοδιφών, όπως ο Λούις Αγκάσιζ, με την έννοια ότι ο Θεός επέλεξε να “αποσύρει” ορισμένα ζώα από τη Γη μέσω των παγετώνων και των πλημμυρών φτάνοντας έτσι στη δημιουργία του Αδάμ και της Εύας. Η εξαφάνιση των ειδών, δηλαδή, ήταν μέρος του θεϊκού Σχεδίου».

Η ανάγνωση του «Μόμπι Ντικ» από την πλευρά ενός επαγγελματία της περιβαλλοντικής προστασίας φαίνεται εκ πρώτης όψεως ενταγμένη στην ατζέντα της δικής μας εποχής. Ευτυχώς, όμως, η πρωτοτυπία του Κινγκ δεν υπονομεύεται από διδακτισμό ή ακτιβισμό. Η «πυξίδα» του στα 31 κεφάλαια παραμένει το ίδιο το μυθιστόρημα απ’ όπου αντλεί το υλικό του. Από την πρώτη στιγμή που αντικρίζει τον Αχαμπ πάνω στο κατάστρωμα ως την καταδίωξη του Μόμπι Ντικ και την κατάληξη ότι αυτή η θάλασσα θα κυλάει στο τέλος το ίδιο ήρεμη όπως και στην εποχή του Νώε.

Η αυθαιρεσία που επιτρέπει στον εαυτό του ο Κινγκ στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου είναι μια τριπλή ανάγνωση του «Μόμπι Ντικ». Ως μυθιστόρημα πρωτο-δαρβινικής σύλληψης και ως προδρομικό του «περιβαλλοντισμού». Και τον Ισμαήλ ως σύμβολο των «προσφύγων του κλίματος» – ίσως η πιο αδύναμη προβολή του προς τον 21ο αιώνα. Για την πρώτη γράφει: «Ο Μέλβιλ υπέδειξε δύο μεγάλους παράγοντες της εξέλιξης μέσω της φυσικής επιλογής, τους οποίους ο Δαρβίνος επεξεργαζόταν ακόμη το 1851: την προσαρμοστικότητα και την τυχαιότητα. Ο φυσητήρας Μόμπι Ντικ χρησιμοποιεί τη δύναμη και την πονηριά του για να επιβιώσει και να περάσει το γενετικό του υλικό στην επόμενη γενιά, ενώ ο Ισμαήλ, μόνο από καθαρή τύχη και εκτός δικού του ελέγχου, επιβιώνει ενώ θαλασσοδέρνεται».

Richard J. King
Ahab’s
rolling sea
A Natural History
of «Moby-Dick»
Εκδ. University of Chicago Press, 2019,
σελ. 464
Τιμή 27 ευρώ