Τσόρτσιλ, ο άνθρωπος που δεν παραδόθηκε

Η βιογραφία παραμένει στην Ελλάδα υποτιμημένο είδος, κυρίως επειδή δεν υπάρχει η αντίστοιχη κουλτούρα εξιστόρησης για τη ζωή ενός προσώπου χωρίς να κυριαρχεί το πλαίσιο ή χωρίς να κυριαρχούν οι προθέσεις του συγγραφέα απέναντι στο βιογραφούμενο πρόσωπο (ας αναφέρουμε μόνο ενδεικτικά μία από τις εξαιρέσεις: τις βιογραφίες των Χαρίλαου και Σπυρίδωνα Τρικούπη από τη Λύντια Τρίχα). Επιπλέον, θεωρείται ότι η συγγραφή βιογραφιών στερείται ακαδημαϊκού κύρους σε αντίθεση με το εξωτερικό, όπου το είδος έχει αποκτήσει διακριτό πλέον χώρο στο σύνολο της βιβλιοπαραγωγής – συχνά μάλιστα αποτελεί την αποκλειστική απασχόληση διακεκριμένων συγγραφέων. Σε αυτή την κατηγορία, των σημαντικών βιογράφων, ανήκει και ο Andrew Roberts (Αντριου Ρόμπερτς), ο οποίος έχει μεν ακαδημαϊκές διακρίσεις, αλλά ξεχωρίζει για τις επιδόσεις του στη συγγραφή βιογραφιών όπως εκείνη του Λόρδου του Σαλίσμπουρι και του Ναπολέοντα, βραβευμένες και οι δύο. Η επίτομη βιογραφία του «Τσώρτσιλ: περπατώντας με το πεπρωμένο» (Allen Lane 2018, Penguin 2019) χαρακτηρίστηκε ήδη από κριτικούς στα μεγαλύτερα έντυπα μέσα του πλανήτη ως η καλύτερη για τον άγγλο πολιτικό, η αποφασιστικότητα του οποίου έκρινε την τύχη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου αλλά παράλληλα οδήγησε τη Μεγάλη Βρετανία στη νέα εποχή της: όχι πλέον έδρα μιας αυτοκρατορίας, αλλά παράγοντας ειρήνης σε έναν πολυπολικό κόσμο.

Ο αναγνώστης μπαίνει στο κλίμα και το «παρασκήνιο» της έρευνας από το σημείωμα των ευχαριστιών του συγγραφέα, ο οποίος απευθύνεται στην ίδια τη βασίλισσα Ελισάβετ για την πλήρη πρόσβαση που του πρόσφερε στα πολεμικά ημερολόγια του πατέρα της, βασιλιά Γεωργίου VI (παρεμπιπτόντως, αν και τα τελευταία δεν παρέχουν περισσότερα στοιχεία στην έρευνα, δεν παύουν να είναι μια εντυπωσιακή αναφορά που σε κάθε περίπτωση μαρτυρά το εύρος της προσπάθειας του συγγραφέα). Σε ένα βιβλίο που ξεπερνά τις 1.000 σελίδες με ένα απίστευτο εύρος πηγών είναι δύσκολο να αποδώσεις τη γραμμική αφήγηση στον περιορισμένο χώρο μιας βιβλιοκρισίας. Μπορείς, όμως, να δηλώσεις εκ των προτέρων ότι πρόκειται για μια συναρπαστική διάρθρωση αφήγησης ακριβώς γύρω από τον άξονα του τίτλου: τη ζωή αυτού του κατά το ήμισυ άγγλου αριστοκράτη και κατά το ήμισυ αμερικανού τζογαδόρου, σύμφωνα με τη φράση του Χάρολντ Μακ Μίλαν, ο οποίος πορευόταν πάντα με την αίσθηση του ιστορικού πεπρωμένου.

Ο συγγραφέας ξεκινά την εξαντλητική του έρευνα ήδη με την ονοματοδοσία του ήρωά του. Winston Leonard Spencer-Churchill λοιπόν με κάθε συνθετικό του ονόματος να έχει μια προέλευση που συγκροτούν μια πολυσχιδή, εκρηκτική και πολυκύμαντη προσωπικότητα. Ο Τσόρτσιλ ανήκε στη βικτωριανή εποχή, προερχόμενος από ένα αριστοκρατικό και φορτισμένο πολιτικό περιβάλλον – η σταδιοδρομία και πτώση του πατέρα του τον επηρέασαν βαθιά -, ενώ σύμφωνα με τον Ρόμπερτς φαίνεται ότι επηρεάστηκε από το Κίνημα της Νέας Αγγλίας (Young England movement) του Ντισραέλι, του θεμελιωτή δηλαδή του Συντηρητικού Κόμματος στην Αγγλία. Επρόκειτο για ένα κίνημα που αναγνώριζε μεν την ανωτερότητα της ευγενικής καταγωγής, αλλά έθετε και ένα πλαίσιο καθηκόντων αυτής της τάξης προς τις λιγότερο προνομιούχες.

Αν τραβήξουμε στα άκρα αυτή την οπτική, θα διακρίνουμε και το αίσθημα καθήκοντος που καθοδηγούσε τις αποφάσεις του βιογραφούμενου προσώπου. Πιο απλά: ο Τσόρτσιλ δεν μπορούσε να βράσει ένα αβγό, όπως γράφει ο Ρόμπερτς, μπορεί να μη συνέθετε μόνος του έναν αριθμό στο τηλεφωνικό καντράν, όμως ήταν εκείνος που κόντρα σε όλα και όλους διαφώνησε με την πολιτική του κατευνασμού και δέχτηκε να οδηγήσει μια αυτοκρατορία που βρισκόταν σε πτώση σε έναν παγκόσμιο πόλεμο.

Εζησε παράλληλα την αιματηρή περιπέτεια του ιρλανδικού ζητήματος, καθώς έζησε εκεί με την οικογένειά του, χτυπήθηκε  από μαχαίρι συμμαθητή του σε καβγά, «πένθησε» το άδοξο τέλος της πολιτικής καριέρας του πατέρα του. Το παιδικό του ίνδαλμα – και ενώ συνέλεγε αβγά πουλιών, γραμματόσημα, μεταξοσκώληκες, ζωγράφιζε τοπία, έπαιζε πιάνο και τσέλο – ήταν ο διάσημος ορειβάτης Edward Whymper of Zermatt από τον οποίο πήρε τη μεγάλη του αγάπη για τις πεταλούδες.  Σε μια εκδρομή του στην Αλσατία με τον πατέρα του μυήθηκε στο πλαίσιο της γερμανικής εδαφικής επεκτατικότητας. Θα καλούνταν να την αντιμετωπίσει αργότερα σε δύο παγκοσμίους πολέμους μετέχοντας στα επιτελεία των συρράξεων. Οταν ρωτήθηκε μικρός τι θα γίνει όταν μεγαλώσει, απάντησε στρατιωτικός πρώτα και μετά ότι θα δοκίμαζε μια φορά στην πολιτική. Τα έκανε έτσι ακριβώς. Λίγοι πολιτικοί είχαν το δικό του στρατιωτικό μητρώο μαχών και πολέμων.

Συστημικός και
πολέμιος του συστήματος

Κι όμως, η εικόνα που δίνει ο Ρόμπερτς δεν είναι ντετερμινιστική. Δεν περιγράφει ένα παιδί που εκπαιδεύεται συστηματικά  για να γίνει ηγέτης. Οι συγκυρίες και τα ερεθίσματα είναι που τον οδηγούν προς αυτή τη κατεύθυνση. Κυρίως σκιαγραφεί έναν άνθρωπο που δεν πήγε ποτέ με το ρεύμα, αλλά κινούνταν σε μια ιδιότυπη αντισυμβατικότητα, συστημικός αλλά και πολέμιος του συστήματος.
Ο Ρόμπερτς δεν παρουσιάζει επίσης μια εξιδανικευμένη εικόνα του άγγλου ηγέτη. Παρουσιάζει έναν Τσόρτσιλ που έκανε λάθη, κάποια από τα στρατιωτικά του ήταν κολοσσιαία – Αμβέρσα, Καλλίπολη στον Α’ Παγκόσμιο, Νορβηγία στον Β’ (ίσως και Ελλάδα θα προσέθετα, στην αρχή τουλάχιστον του Β’ Παγκοσμίου). Ομως και στην πολιτική ζωή οι ίδιες αντιθέσεις, εντάσεις και αντινομίες κυριαρχούσαν στη δράση του. Οπως και η εναλλαγή των κομμάτων ή οι αναχρονιστικές πολιτικές  κυρίως όσον αφορά τη διατήρηση της αυτοκρατορικής δομής. Αν και στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρξε στενός συνεργάτης, για παράδειγμα, του Λόιντ Τζορτζ, τελευταίου φιλελεύθερου πρωθυπουργού της Μ. Βρετανίας (και συμμάχου του Ελευθέριου Βενιζέλου), στη συνέχεια πέρασε στο Συντηρητικό Κόμμα, από το οποίο είχε ξεκινήσει όμως την καριέρα του. Ηταν υπέρμαχος των πολεμικών εξοπλισμών αλλά και ο εισηγητής του συστήματος κοινωνικής πρόνοιας μετά το τέλος του πολέμου. Επινε  – έχουν γραφτεί ειδικά άρθρα γι’ αυτή του τη συνήθεια -, κάπνιζε,  μιλούσε παλιά αγγλικά αλλά μπορούσε με την ίδια ευκολία να χρησιμοποιεί και αργκό. Δούλευε ως αργά το βράδυ, κοιμόταν περίπου ένα τετράωρο την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, στήριξε τον Εδουάρδο ώστε να μην παραιτηθεί από τον θρόνο αλλά έπεισε και τον Γεώργιο να πολεμήσουν.

Ο Τσόρτσιλ είχε προβλέψει τη γερμανική επιθετικότητα ήδη από το 1910 και το 1938 είχε διαφωνήσει τόσο έντονα με την πολιτική του «κατευνασμού» που οι Συντηρητικοί απεργάζονταν ακόμη και την ακύρωση της εκλογής του. Οταν οι Γερμανοί κατέλαβαν και την Τσεχοσλοβακία είχε επιβεβαιωθεί, η άνοδός του στην εξουσία ήταν πια θέμα χρόνου, ένας εναντίον όλων. Ηταν τελικά στρατηγική ή συγκυρία αυτή η αναρρίχηση; Το πάλευε σε όλη του τη ζωή, το κυνηγούσε, έμαθε από τα λάθη αλλά δεν υποχώρησε από την εμμονικότητά του. Αλλαξε χωρίς να υποχωρήσει, δεν δέχθηκε ποτέ να παραδοθεί και ίσως τελικά αυτή να είναι η πιο χαρακτηριστική του φράση από τους λόγους του που έμειναν πραγματικά στην ιστορία. Ο Ρόμπερτς καταφέρνει με μια θαυμαστή τεχνική να παρεμβάλλει συνεχώς αποσπάσματα από αυτές τις ομιλίες και να επιστρέφει στην ιστορική αφήγηση. Με δεδομένο μάλιστα ότι η βιογραφία του δεν προσφέρεται για εύκολο ξεφύλλισμα – αντιθέτως, απαιτεί την «εμμονή στη σελίδα». Αναρίθμητος όγκος πληροφορίας, διεξοδική έρευνα, μπροστά στον αναγνώστη ανοίγεται ένα νέο τεράστιο πεδίο με αφορμή μια ζωή που έχει «καταναλώσει» διαφορετικές φάσεις της πρόσφατης παγκόσμιας Ιστορίας.

Τελικά 55 χρόνια μετά τον θάνατο του Τσόρτσιλ, παραμένει επίκαιρος ακόμα; Ο Φέρντιναντ Μάουν, στην κριτική του για το περιοδικό «New York review of books», τον περασμένο Δεκέμβριο, προχώρησε σε έναν μάλλον τολμηρό συγχρονικό παραλληλισμό. Θεωρεί ότι η διπλή καταγωγή του Τσόρτσιλ και το όραμά του για την Κοινοπολιτεία ενέπνευσαν τους Brexiters οι οποίοι ονειρεύονται μια νέα Κοινοπολιτεία, αυτή των ΗΠΑ και της Μ. Βρετανίας. Σωστό ή λάθος; Προφανώς κανείς δεν μπορεί να προβλέψει. Η ουσία είναι όμως ότι ο Τσόρτσιλ αποτελεί ακόμη μια εμβληματική φυσιογνωμία, το αφήγημα της οποίας μπορεί να γνωρίζει και εργαλειακές χρήσεις. Ισως επειδή δεν δέχθηκε ποτέ να παραδοθεί, πέρασε μέσα από τη κόλαση και συνέχισε να περπατάει, δεν δίστασε να έχει εχθρούς, θεωρούσε ότι το μεγαλείο έρχεται μέσα από την αλλαγή. Δεν τον τρόμαζε η δράση αλλά η έλλειψή της, επειδή πίστευε ότι η επιτυχία έρχεται όταν πας από αποτυχία σε αποτυχία χωρίς να χάνεις τον ενθουσιασμό σου. Κλείνοντας με μία από τις φράσεις του που έγραψαν ιστορία, επειδή πίστευε ότι η επιτυχία δεν είναι το τέλος, η αποτυχία δεν είναι μοιραία, αυτό που μετράει είναι ότι κάποιος συνεχίζει.

Andrew Roberts
Churchill
Walking with destiny
Εκδ. Penguin Viking, σελ. 1.105
Τιμή 19 ευρώ