Ο μετανάστης των γερμανικών τρένων

Επρεπε να περάσουν πολλές δεκαετίες για να ανακαλυφθεί το συγκλονιστικό αυτό βιβλίο και να εκδοθεί, πρώτα με μεγάλη επιτυχία στη Γερμανία και στη συνέχεια σε πολλές άλλες χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα. Μεταπολεμικά έγιναν προσπάθειες για την έκδοσή του, όμως απορρίφθηκε δύο φορές από γερμανικούς οίκους. Τη δεκαετία του 1960, ο Χάινριχ Μπελ, «φανατικός πολέμιος της λήθης», προσπαθεί να προωθήσει το βιβλίο, μα ούτε οι δικές του προσπάθειες οδήγησαν σε αποτέλεσμα. Η έκδοση και η κυκλοφορία στα γερμανικά το 2018 οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στις προσπάθειες του επιμελητή Πέτερ Γκραφ.

Ο γερμανοεβραίος συγγραφέας Ούλριχ Αλεξάντερ Μπόσβιτς (Ulrich Alexander Boschwitz, ψευδώνυμο John Grane) γεννήθηκε στο Βερολίνο το 1915, διέφυγε από τη Γερμανία και κατέφυγε διαδοχικά στη Γαλλία, στο Λουξεμβούργο και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Οπως όμως όλοι οι Γερμανοί που διέφυγαν από το ναζιστικό καθεστώς, εκτοπίζεται και μεταφέρεται σε ένα στρατόπεδο εγκλεισμού στην Αυστραλία. Το 1942 του επετράπη τελικά να επιστρέψει στο Ηνωμένο Βασίλειο, αλλά κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του το πλοίο στο οποίο επέβαινε τορπιλίστηκε στις ακτές της Ουαλίας από γερμανικό υποβρύχιο, με αποτέλεσμα να βυθιστεί. Ο Μπόσβιτς βρήκε τον θάνατο σε ηλικία μόλις 27 ετών. Το μυθιστόρημα γράφτηκε κατά τη διάρκεια λίγων εβδομάδων τον Νοέμβριο του 1938.

Πρόκειται για ένα σημαντικό τεκμήριο πλέον που αναδεικνύει με τον πιο ρεαλιστικό και ωμό τρόπο μία από τις πιο σκοτεινές περιόδους της παγκόσμιας ιστορίας, το πογκρόμ που έζησαν οι Εβραίοι κατά τη λεγόμενη Νύχτα των Κρυστάλλων (Κristallnacht), προοίμιο της Γενοκτονίας. «Ο Μπόσβιτς μάς προσφέρει μια εντυπωσιακή επισκόπηση των Γερμανών της εποχής του – από τους κακούς ναζί μέχρι τους μυστικούς αντιστασιακούς. Κατά τις απονενοημένες διαδρομές του στη χώρα, ο Ζίλμπερμαν καλείται να ξεπεράσει μια σειρά από επικίνδυνες καταστάσεις, που κάνουν το μυθιστόρημα συναρπαστικό…» γράφει σχετικά ο γερμανικός Τύπος στις πρώτες αναφορές του («Der Spiegel»).

Οπου Ζίλμπερμαν (Οτο), ο επιτυχημένος εβραίος επιχειρηματίας Οτο, με όλα τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις ενός γερμανού πολίτη, ο οποίος πολέμησε στον Μεγάλο Πόλεμο και κατάφερε να γίνει ένα διακεκριμένο μέλος της γερμανικής κοινωνίας. Μέσα σε μερικές ώρες ο πλούσιος και αξιοσέβαστος έμπορος χάνει τα πάντα: το σπίτι του, την επιχείρησή του, την οικογένειά του, τα θεμελιώδη δικαιώματά του. Στη Νύχτα των Κρυστάλλων τσακίζεται η ανθρώπινη αξιοπρέπειά του. Απογυμνωμένος από όλα τα δικαιώματά του και σχεδόν από την ανθρώπινη υπόστασή του, αισθάνεται ανίσχυρος καθώς ένας ολόκληρος κρατικός μηχανισμός έχει ενεργοποιηθεί με στόχο να τον εξαφανίσει. «Ολοι οι δρόμοι ανεξαιρέτως οδηγούν στον γκρεμό. Πώς να τα βάλω με το Κράτος;». Στοιχειωμένος από τον φόβο, με έναν χαρτοφύλακα γεμάτο χρήματα, που κατάφερε τελευταία στιγμή να διασώσει, προσπαθεί να περάσει παράνομα τα σύνορα, αλλά αποτυγχάνει και αναζητά καταφύγιο στα τρένα. Προσπαθώντας να παραμείνει αόρατος, ταξιδεύει ασταμάτητα, χωρίς ουσιαστικά να αλλάζει τόπο. Τα τρένα τον μεταφέρουν από το Βερολίνο στο Αμβούργο, το Ααχεν, το Ντόρτμουντ, τη Δρέσδη και πίσω πάλι στο Βερολίνο. «Τώρα είμαι ταξιδιώτης. Ενας ταξιδιώτης που ταξιδεύει ασταμάτητα. Βασικά έχω ήδη μεταναστεύσει. Μετανάστευσα στους Γερμανικούς Σιδηροδρόμους. Δεν είμαι πια στη Γερμανία. Είμαι στα τρένα που διασχίζουν τη Γερμανία. Μεγάλη διαφορά».

Περνώντας τις μέρες του σε βαγόνια, σταθμούς, αποβάθρες, εστιατόρια και ξενώνες, συναντά ανθρώπους κάθε είδους. Παρατηρεί την αδιαφορία των περισσοτέρων για τα δεινά των Εβραίων, τους ελάχιστους που δείχνουν κάποια συμπόνια, καθώς και τον φόβο εκείνων που σαν και τον ίδιο προσπαθούν να διαφύγουν για να σωθούν ή βρίσκονται σε απόλυτο αδιέξοδο. Οι φιγούρες που συναντά ο Ζίλμπερμαν στη μελαγχολική και απεγνωσμένη αέναη φυγή του είναι ένα μωσαϊκό της κοινωνίας της Γερμανίας τότε.

Ο Μπόσβιτς καταφέρνει μέσα από αυτές τις συναντήσεις να σκιαγραφήσει τη γερμανική κοινωνία του 1938. Τα δραστήρια μέλη του ναζιστικού κόμματος, τους καιροσκόπους, τους ασυνείδητους ή και αδιάφορους, τους φοβισμένους, ακόμα και αυτούς τους γενναίους που είχαν το σθένος να πολεμήσουν εναντίον του ναζιστικού καθεστώτος. Η φρίκη μπορεί να είναι πανταχού παρούσα, όμως ούτε όλοι οι Γερμανοί είναι κακοί ούτε όλοι οι Εβραίοι είναι καλοί. Αν και γράφτηκε πριν από 80 χρόνια, «Ο ταξιδιώτης» δεν είναι απλώς ένα σημαντικό λογοτεχνικό ντοκουμέντο για τη ναζιστική περίοδο και τις θηριωδίες της. Μας βοηθά να προβληματιστούμε σχετικά με τις αμηχανίες και τις επικίνδυνες τάσεις της σύγχρονης πολιτικής ζωής, όπως η άνοδος της Ακροδεξιάς σε πολλές χώρες της Ευρώπης.

«Στρατιώτες ανάμεσα σε άλλους στρατιώτες»

«Ο πόλεμος δεν ήταν ωραίος» παραδέχθηκε ο Λιλιενφέλντ. «Αλλά δεν ήταν και τόσο χάλια. Δεν ήσουν ποτέ μόνος σου! Ενώ τώρα είμαστε μόνοι. Τώρα δεν υπάρχει κανείς να δίνει διαταγές, δεν υπάρχει τάξη, να πιαστείς από κάπου να κρατηθείς. Πρέπει να τρέξουμε αλλά κανείς δεν μας δείχνει τον δρόμο. Είμαστε στριμωγμένοι και μάλιστα πολύ χειρότερα απ’ ό,τι ήμασταν με τους Πρώσους. Δεν ήταν ωραία τότε, όχι! Αλλά ήμασταν στρατιώτες. Στρατιώτες ανάμεσα σε άλλους στρατιώτες. Τώρα είμαστε βρωμιάρηδες Εβραίοι κι οι άλλοι είναι οι άριοι! Αυτοί ζούνε ειρηνικά, αλλά εμείς όχι. Εμείς τρέχουμε κυνηγημένοι να σωθούμε. Αυτό είναι το κακό! Οι άλλοι ξυλουργοί ζούνε όπως πάντα, κάνουνε τις δουλειές τους. Εμένα, όμως, με πολεμούν! Πρέπει να ξεφύγω! Αυτό είναι! Ετσι ήταν η κατάσταση και στον πόλεμο, αλλά όχι μόνο για μας, όχι μόνο για μένα! Ανήκαμε όλοι στην ίδια ομάδα. Μας αφορούσε όλους». «Να χαίρεστε πρέπει που δεν ανήκετε στην καινούργια ομάδα! Είναι η πιο κακή, η πιο βάναυση, η πιο ανόητη που υπάρχει. Μια καλή μειοψηφία είναι προτιμότερη από μια κακή πλειοψηφία».

Ulrich Alexander Boschwitz
Ο ταξιδιώτης
Μτφ. Μαρία Αγγελίδου
Εκδ. Κλειδάριθμος, σελ. 304
Τιμή 15,50 ευρώ