«Να παραμείνουμε, μέχρις εσχάτων, άνθρωποι…»

Πρίμο Λέβι

«Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος», εκδ. Άγρα, μτφ. Χαρά Σαρλικιωτη, 2009

«Ο καθένας αποχαιρέτησε τη ζωή με τον δικό του τρόπο. Μερικοί προσευχήθηκαν, άλλοι μέθυσαν και άλλοι βυθίστηκαν για τελευταία φορά σ’ ένα ακατονόμαστο πάθος. Αλλά οι μητέρες ξενύχτησαν για να ετοιμάσουν φαγητό για το ταξίδι, για να πλύνουν τα παιδιά και να φροντίσουν τις αποσκευές και την άλλη μέρα το πρωί άπλωσαν στα συρματοπλέγματα τα ρούχα των παιδιών να στεγνώσουν, δεν ξέχασαν τις φασκιές, τα παιχνίδια, τα μαξιλάρια και τα χιλιάδες μικροπράγματα που χρειάζονται πάντα τα παιδιά. Κι εσείς δεν θα κάνατε το ίδιο; Ακόμα κι αν ξέρατε ότι αύριο θα σας σκοτώσουν μαζί με το παιδί σας, σήμερα δεν θα του δίνατε να φάει;».

«Ταξιδέψαμε ως εδώ μέσα σε σφραγισμένα βαγόνια, είδαμε τις γυναίκες και τα παιδιά μας να τους καταπίνει το σκοτάδι, σκλάβοι πηγαινοερχόμαστε χιλιάδες φορές στη βουβή δουλειά, νεκροί στην ψυχή πριν τον ανώνυμο θάνατο. Δεν θα ξαναγυρίσουμε. Κανείς δεν πρέπει να βγει από δω, κανείς που θα μπορούσε να φέρει στον κόσμο μαζί με το χαραγμένο στη σάρκα του νούμερο τη δυσοίωνη είδηση του τι κατάφερε να κάνει άνθρωπος στον άνθρωπο στο Αουσβιτς».

«Δίπλα μας στέκει μια ομάδα Ελλήνων, αυτοί οι φοβεροί και αξιοθαύμαστοι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, πεισματικοί, κλέφτες, σοφοί, αμείλικτοι και αλληλέγγυοι, αποφασισμένοι να ζήσουν, ανελέητοι αντίπαλοι στον αγώνα της επιβίωσης: από αυτούς τους Ελληνες που υπερίσχυσαν στις κουζίνες και στο εργοτάξιο, που ακόμα και οι Γερμανοί υπολογίζουν και οι Πολωνοί φοβούνται. Εκλεισαν τρία χρόνια στο Αουσβιτς, αυτοί ξέρουν καλύτερα από τον καθένα τι είναι το στρατόπεδο. Στέκονται στον κύκλο με τους ώμους κολλητά ο ένας στον άλλο και τραγουδούν μια μακρόσυρτη μελωδία».

Χόρχε Σεμπρούν

«Γραφή  Ή’ ζωή», Εξάντας, μτφ. Βασίλης Τομανάς, 1996

«Κι όμως με κυριεύει η αμφιβολία για το αν μπορώ ν’ αφηγηθώ. Οχι ότι η βιωμένη εμπειρία είναι ανείπωτη. Ηταν αβίωτη, πράγμα τελείως διαφορετικό, είναι ευνόητο. Κάτι άλλο, που δεν αφορά στη μορφή μιας πιθανής αφήγησης, αλλά στην ουσία της. Οχι στο πώς λέγεται, αλλά στην πυκνότητά της. Σ’ αυτήν την ουσία, σ’ αυτήν τη διάφανη πυκνότητα θα φτάσουν εκείνοι που θα μπορούν να κάνουν τη μαρτυρία τους καλλιτεχνικό αντικείμενο, χώρο δημιουργίας. Ή αναψυχής. Μόνο το τέχνημα μιας ελεγχόμενης αφήγησης θα κατορθώσει να μεταβιβάσει εν μέρει την αλήθεια της μαρτυρίας».

«Στις 11 Απριλίου 1987, επέτειο της απελευθέρωσης του Μπούχενβαλντ, κατέληξα να ξανασυναντήσω τον εαυτό μου. Να ξαναβρώ ένα ουσιώδες κομμάτι του εαυτού μου, της μνήμης μου, το οποίο ήμουν πάντοτε υποχρεωμένος να απωθώ, να το κρατώ παράμερα, για να κατορθώσω να εξακολουθήσω να ζω. Για να κατορθώσω απλούστατα ν’ ανασαίνω. […] Εισέβαλα λοιπόν στην αφήγηση».

Ρομπέρ Αντέλμ

«Το ανθρώπινο είδος», Εστία, μτφ. Τερέζα Βεκιαρέλλη,
Σάρα Μπενβενίστε, 2008

«Η κινητήρια δύναμη του αγώνα μας δεν υπήρξε άλλη από την ξέφρενη διεκδίκηση – διεκδίκηση που ήταν σχεδόν πάντα μοναχική – να παραμείνουμε, μέχρις εσχάτων, άνθρωποι… Το να λέμε ότι τότε νιώσαμε ότι μας αμφισβητούσαν ως ανθρώπους, ως μέλη του ανθρώπινου είδους, μπορεί να φαντάζει σαν ένα συναίσθημα αναδρομικό, μια εκ των υστέρων εξήγηση. Ωστόσο, αυτό υπήρξε το πιο άμεσα και αδιάλειπτα αισθητό και βιωμένο συναίσθημα, και άλλωστε αυτή, αυτή ακριβώς, ήταν η επιδίωξη των άλλων».

Ιμρε Κέρτες

«το Μυθιστόρημα ενοσ ανθρωπου δίχως πεπρωμένο», Καστανιώτη, μτφ. Γιώτα Λαγουδάκου, 2003

«Ακόμα κι εκεί, στις καπνοδόχους, στα διαλείμματα μεταξύ των βασανιστηρίων υπήρχε κάτι που έμοιαζε με ευτυχία. Ολοι μονίμως με ρωτούν μονάχα για τα δεινά, για τις φρικαλεότητες, αν και για μένα αυτή ακριβώς η εμπειρία είναι ίσως εκείνη που αξίζει απ’ όλες να θυμάμαι. Ναι, γι’ αυτήν, για την ευτυχία των στρατοπέδων συγκέντρωσης, θα έπρεπε να σας μιλήσω την επόμενη φορά που θα με ρωτήσετε. Αν με ρωτήσετε βέβαια. Κι αν δεν το ξεχάσω κι ο ίδιος».