Το δικαίωμα στο σώμα

Τίποτα δεν μας φαντάζει τόσο οικείο και τόσο δικό μας όσο το ίδιο μας το σώμα. Μεγαλώνουμε θεωρώντας ότι έχουμε ένα πλήρες δικαίωμα επάνω του, είτε αυτό αφορά την κίνησή του, την έκφρασή του, τον τρόπο που το φροντίζουμε ή το παρουσιάζουμε. Ωστόσο, στην πραγματικότητα το σώμα μας, αυτό το πιο άμεσο μέρος της ίδιας της ύπαρξής μας, αποτελεί διαφιλονικούμενο πεδίο και επίδικο μεγάλων συγκρούσεων.

Με κάποιους περιορισμούς στο απόλυτο δικαίωμα να διαθέτουμε το σώμα μας όπως θέλουμε είναι αλήθεια ότι έχουμε συμβιβαστεί. Θεωρούμε φυσιολογικό και αναγκαίο τον εμβολιασμό, το ασφαλές σεξ ή την τήρηση κανόνων συμπεριφοράς σε περιόδους επιδημιών και στηλιτεύουμε ή θεωρούμε ανεύθυνους όσους δεν το κάνουν. Ομως, σε γενικές γραμμές – και με την πρόσκαιρη και μεταβατική εξαίρεση των καπνιστών στην προσαρμογή σε τέτοιες συμπεριφορές – θεωρούμε ότι όλα αυτά δεν ακυρώνουν τον πυρήνα του θεμελιώδους δικαιώματος που έχουμε πάνω στο σώμα μας.

Δεν συμβαίνει το ίδιο με το σώμα των γυναικών. Εκεί το δικαίωμα στο σώμα αμφισβητείται με διάφορους τρόπους. Ο πρόσφατος θόρυβος γύρω από την αφίσα που αμφισβητούσε το δικαίωμα στην άμβλωση ήρθε να θυμίσει ότι από διάφορες πλευρές το σώμα των γυναικών δεν θεωρείται ότι τους ανήκει πλήρως. Και μπορεί εσχάτως να χρησιμοποιείται ο προερχόμενος από τις εκστρατείες της αμερικανικής θρησκευτικής Δεξιάς αδόκιμος όρος του «αγέννητου παιδιού» ως δικαιολογία για την απαγόρευση των αμβλώσεων, όμως ο πυρήνας είναι πιο βαθύς και αφορά την αναπαραγόμενη πεποίθηση ότι η τεκνοποιία αποτελεί καθήκον και υποχρέωση των γυναικών.

Μάλιστα, η συγκεκριμένη προσταγή, που αρνείται προκαταβολικά κάθε έννοια δικαιώματος στο σώμα, στη χώρα μας έχει αποκτήσει και «εθνική» χροιά, εάν δούμε τον μαχητικό τόνο με τον οποίο στη συζήτηση για την υπογεννητικότητα επανέρχεται ταυτόχρονα η στηλίτευση της απροθυμίας τεκνοποιίας και η επίκληση του υπερβολικά μεγάλου αριθμού αμβλώσεων (που πάντα συνδέονται με τις υποτιθέμενες δημογραφικές επιπτώσεις τους και όχι π.χ. με τα καταγεγραμμένα ελλείμματα ενημέρωσης για την αντισύλληψη). Εδώ το γυναικείο σώμα ουσιαστικά «εθνικοποιείται», καθώς από αυτό κρίνεται η επιβίωση του έθνους, κάτι που με τη σειρά του διαμορφώνει άλλον έναν μηχανισμό περιορισμού του δικαιώματος στην επιλογή σε σχέση με το σώμα.

Ο ΒΙΑΣΜΟΣ. Ομως, η αμφισβήτηση του δικαιώματος στο σώμα των γυναικών δεν περιορίζεται μόνο στο θέμα των αμβλώσεων. Η δυσκολία που υπήρξε μέχρι την τελική ενσωμάτωση στην ελληνική έννομη τάξη του ορισμού του βιασμού ως «σεξ χωρίς συναίνεση» αποτύπωσε μια βαθιά ριζωμένη αντίληψη ότι το γυναικείο σώμα οφείλει να είναι διαθέσιμο στην ανδρική επιθυμία, με τη βούληση της ίδιας της γυναίκας ως υποκειμένου να τίθεται σε δεύτερη μοίρα με διάφορους τρόπους, από τη διαβόητη επίκληση ότι «προκαλούσε» έως την προσπάθεια να παρουσιαστεί στη δημόσια σφαίρα η κακοποιητική άρνηση του δικαιώματος στη διάθεση του σώματος ως «φλερτ». Και παρά τα βήματα που έγιναν ως προς το νομοθετικό πλαίσιο, εξακολουθεί ο βιασμός να είναι ένα αδίκημα που δεν καταγγέλλεται. Ελλάδα και Σουηδία έχουν σχεδόν ίδιο πληθυσμό, όμως εκεί καταγγέλθηκαν στην αστυνομία 14 φορές περισσότεροι βιασμοί από ό,τι στην Ελλάδα, μέγεθος που δείχνει σε ποιον βαθμό οι βιασμοί δεν καταγγέλλονται στη χώρα μας. Ομως και εντός της οικογένειας το σώμα γίνεται κυριολεκτικά πεδίο μάχης. Για πολλά χρόνια θεωρήθηκε σχεδόν αυτονόητο ότι ο συζυγικός δεσμός και ευρύτερα η οικογένεια συνιστούν και απεμπόληση δικαιωμάτων επί του σώματος. Αυτό στην πράξη σήμαινε απλώς τη νομιμοποίηση πρακτικών πολλαπλής κακοποίησης και βίας επί των γυναικείων σωμάτων. Σήμερα το πρόβλημα παίρνει πολύ περισσότερο τη μορφή μιας επιδημίας βίας εντός της οικογένειας και εντός των σχέσεων, η οποία έχει σαφώς έμφυλο πρόσημο (όπως αποτυπώνεται από το γεγονός ότι το μεγαλύτερο μέρος των καταγγελιών για περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας αφορούν βία ανδρών κατά γυναικών). Και βέβαια εκεί όπου επίσης θεωρείται ότι χάνονται τα πλήρη δικαιώματα στο σώμα είναι όταν αυτά επιλέγουν να μην προσδιοριστούν στη βάση ετεροκανονιστικών όρων.

Το βήμα προόδου με την αναγνώριση της ταυτότητας φύλου (που επίσης αμφισβητήθηκε) έχει πολύ δρόμο ακόμη μέχρι να οδηγήσει στην ανατροπή βαθιά ριζωμένων στερεοτύπων και της βίας που μπορεί αυτά να επάγουν. Η δολοφονική βία που υπέστη το σώμα του Ζακ Κωστόπουλου (Zackie), όπως και η δυσκολία που υπήρξε -και συνεχίζει να υπάρχει – στην ποινική διερεύνηση και την πλήρη απόδοση ευθυνών, είναι με αυτή την έννοια μια ακόμη τραγική υπόμνηση.

Μία γυναικοκτονία κάθε μήνα

Η γυναικοκτονία, δηλαδή ο φόνος γυναικών από σύντροφο ή μέλος της οικογένειάς τους, αντιμετωπίστηκε από άνδρες σχολιαστές ως περιττός νεολογισμός, όμως αποτελεί την ακραία εκδοχή άρνησης του δικαιώματος των γυναικών στο σώμα τους. Το Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τα Ναρκωτικά και το Εγκλημα (UNODC) το 2017 υποστηρίζει ότι το 58% των ανθρωποκτονιών γυναικών παγκοσμίως είναι γυναικοκτονίες. Στην Ελλάδα το αντίστοιχο ποσοστό κυμαίνεται από το 30,4% έως το 50% και έχουμε μία κάθε μήνα.