Ομαδική ψυχανάλυση

Κρίνοντας παλιότερα την έξοχη παράσταση του αξέχαστου φίλου, πριν απ’ όλα, Τζούλι Ντασσέν του έργου του Αλμπι «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ», το 1982, με την Καρέζη, τον Καζάκο, τον Γρ. Βαλτινό, τη Λαζαρίδου (οι δύο τελευταίοι έκτοτε έλαμψαν στο θεατρικό μας σύμπαν), εστίαζα σε δύο διακριτά και ανεξάρτητα μεταξύ τους αλλά ερεθιστικά δεδομένα. Από τη μια ο Αλμπι άλλοτε κρυπτικά, άλλοτε ξεκάθαρα κι άλλοτε με μια παρέμβλητη, αλλά εκρηκτική λέξη φαινόταν πως αποτίοντας τιμή στο παγκόσμιο θέατρο αναφερόταν στη Συντεχνία, στον Στρίντμπεργκ, στον Ιψεν, στον Σαίξπηρ, στον Τ. Ουίλιαμς, στον Λόρκα και βέβαια στον γενάρχη του αμερικανικού θεάτρου τον Ο’Νιλ. Είχα όμως τότε τολμήσει να ανιχνεύσω μέσα στο τόσο ερεθιστικό κείμενο, αλλά και στη δράση μια βαθιά και ριζική ρωγμή που αφορούσε σαφείς αναφορές στις «Βάκχες» του Ευριπίδη με τη σκηνή όπου μ’ έναν εξορκισμό η Μάρθα (Αγάυη) ανεβαίνοντας σ’ έναν σύγχρονο Κιθαιρώνα θυσιάζει τον φανταστικό γιο της και εισέρχεται σε μία ζωή χωρίς φαντασιώσεις, ψευδαισθήσεις και ενοχές.

Ο θίασος που τώρα για πολλοστή φορά (το έργο του Αλμπι είναι ένα αριστούργημα που κάθε σημαντικός ηθοποιός θέλει να εισχωρήσει στα έγκατά του) παρουσιάζει το έργο μού κάνει την τιμή να δημοσιεύσει στο πρόγραμμα αναλυτικά όσα πριν από 38 χρόνια είχα κρίνει στην παράσταση του Ντασσέν.

Θα μπορούσα όπως κάνω συχνά με κριτικές μου για μεγάλα έργα να επισυνάψω εδώ ύστερα μάλιστα από τόσον καιρό, το κείμενο εκείνο, αφού βέβαια δεν έχω αλλάξει απόψεις, πράγμα λογικό πως μπορεί να συμβεί. Αφήνω το κείμενο εκείνο να διαβαστεί από τους θεατές της παράστασης του Θεάτρου Αθηνών. Και για έναν πρόσθετο λόγο. Εχω εν τω μεταξύ και άλλες αναφορές και άλλες διεισδύσεις σε μεγάλα θεατρικά και όχι μόνο (θεμελιώδη πολιτιστικά) κείμενα.

Ο ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ. Πάλι θα αναφερθώ στις «Βάκχες» του Ευριπίδη. Εχω και άλλοτε, αλλού και για άλλους σκοπούς αναφερθεί σ’ αυτή τη ριζιμιά θεατρική κατάθεση. Είναι μια σκηνή που, απορώ, πώς δεν την εντύπωσε ο Φρόιντ, ενώ την αντιγράφει και θεμελιώνει τη μέθοδό του. Γιατί, αυτός ο βαθύς γνώστης του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και ιδιαίτερα της τραγωδίας. Διότι δεν είναι μόνο η θεμελιώδης πράγματι θεωρία του για το οιδιπόδειο σύμπλεγμα και το σύμπλεγμα της Ηλέκτρας, η ερωτική κρυπτική αφοσίωση του γιου στη μάνα και της κόρης στον πατέρα, που αντλούνται από τον τραγικό κύκλο και τις απωθημένες ενοχές και προσαρτήσεις, είναι και η ίδια η φροϊδική μέθοδος κατάδυσης στο ασυνείδητο και το υποσυνείδητο του ανθρώπου, το περίφημο ντιβάνι του μεγάλου αυστριακού ιδρυτού μιας μεθόδου που άνοιξε κλειστά, ερμητικά, παράθυρα στην ανθρώπινη οντότητα.

Πράγματι στις «Βάκχες» σε μια κορυφαία στιγμή στο δράμα, η Αγαύη μαζί με τις αδελφές της που έχουν γίνει μαινάδες στον Κιθαιρώνα και οργιάζουν και κατασπαράζουν ζώα και θηλάζουν νεογέννητα λιονταράκια, όταν αντιλαμβάνονται πως κάποιος άντρας τις κατασκοπεύει σκαρφαλωμένος σ’ ένα δέντρο, ο δύστυχος ορθολογιστής και αρνητής του διονυσιασμού πενθεύς (εκ του πένθους που κουβαλάει από την κούνια του), τον γκρεμίζουν και η μητέρα του Αγαύη, σε μανιακή έξαρση τον κατακρεουργεί σαν βόδι και περιφέρει το κεφάλι του ως κεφάλι λιονταριού στη Θήβα. Εκεί ο πατέρας της Κάδμος με μια σειρά ερωτήσεων που εκκινούν από τα βάθη της μνήμης της, σαν επιδέξιος μαιευτήρας ψυχής, την επαναφέρει στην πραγματικότητα και στην αποδοχή της αποτρόπαιας πράξης της.

Η μέθοδος που ο Ευριπίδης επιστρατεύει δραματουργικά για να αναδυθεί η συνείδηση στην πραγματικότητα, να ξεπεράσει τη μαιναδική περσόνα και χωρίς προσωπείο πλέον να δει την αλήθεια, είναι ακριβώς η φροϊδική μέθοδος του ντιβανιού, της αυτοανάλυσης.

Ο Αλμπι μάλιστα προχωρεί ακόμη στην ευρύτερη ψυχαναλυτική διαδικασία που εφάρμοσε ο Φρόιντ, αλλά στην Αμερική έγινε όχι μόνο εμμονή, αλλά και μόδα! Την ομαδική ψυχανάλυση. Οι καταφεύγοντες σ’ αυτή τη διαδικασία συγκεντρώνονται σε μια αίθουσα και με τη διακριτική καθοδήγηση του ψυχοθεραπευτή εκτίθενται αποκαλύπτοντας ενοχές, καταπιεσμένες επιθυμίες, προσβολές, επιθετικότητες, ψεύδη και απάτες, ό,τι τέλος πάντων είναι το πηγάδι μέσα στο οποίο ένας άνθρωπος γεννιέται και πεθαίνει.

Ο Φρόιντ χωρίς αμφιβολία έχει υπόψη του το «Συμπόσιο» του Πλάτωνος και τη χριστιανική εξομολόγηση, αφού ο προσφεύγων σ’ αυτήν θα εμέσει τον βίο του με ακροατή έναν άγνωστο ιερέα.

Ο Φρόιντ χρησιμοποίησε και την ύπνωση που είχε εφαρμόσει ο δάσκαλός του Σαρκό. Είχε μάλιστα υπνωτιστεί στο αμφιθέατρο του πανεπιστημίου στο Παρίσι και ο Στρίντμπεργκ.

Ο Αλμπι αυτή την ομαδική ψυχανάλυση μεταφέρει στη σκηνή, όπου δύο ζευγάρια σε κατάσταση μέθης αυτοαναλύονται και ψυχαναλύουν ο ένας τον άλλον. Να το πω ωμά: Ξερνάνε την ύπαρξη όπως και σε άλλα έργα του Αλμπι. Κεντρικός βωμός (όπως η αρχαία θυμέλη) είναι το μπαρ – τρέιλερ, όπου κυριαρχεί είτε η λήθη είτε η έμεσις της υπάρξεως. Στο έργο του Αλμπι το ποτό παίζει τον ρόλο του αναλυτή, του ψυχιάτρου και οι τέσσερις ψυχαναλυόμενοι είναι ο καθένας σ’ ένα φανταστικό ντιβάνι.

Ποιος ήταν ο σκοπός του Φρόιντ; Να καταδυθεί ο ασθενής του στα έγκατα και να απελευθερώσει τα δαιμόνιά του με το να τα ξορκίσει. Ετσι ο Αλμπι την τελευταία πράξη του έργου του την τιτλοφορεί «Εξορκισμός» για το συμβατικό από πολλές απόψεις (κοινωνικές, οικονομικές, ιδεολογικές, ερωτικές) ζεύγος και το πανομοιότυπο ζεύγος των καλεσμένων τους που δείχνει την αρχή που θα εξελιχθεί πανομοιότυπα όπως το φιλοξενούν ζεύγος.

Φαντάζομαι πως ο Αλμπι θα πρέπει να είχε στο κομοδίνο του το αριστούργημα του Φρόιντ «Η ερμηνευτική των ονείρων».

Ο Αλμπι ήταν μαζί με τον Αρθουρ Μίλερ ο πιο διανοούμενος αμερικανός συγγραφέας, γι’ αυτό και δεν έγινε αποδεκτός από το μεγάλο κοινό και τη θεατρική συντεχνία, αντιθέτως θριάμβευσε στην Ευρώπη και στην Ελλάδα που έγινε αποδεκτός (πρώτη παράσταση του Κουν) δύο χρόνια μετά την αμερικανική πρεμιέρα.

Στο Θέατρο Αθηνών ο σκηνοθέτης Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, πολύ σοφά κατά τη γνώμη μου, λειτούργησε ως ηθοποιός – δάσκαλος, γι’ αυτό και απέφυγε σκηνοθετικές παλαβομάρες (συνήθεις πια) και εξυπνάδες τάχα μου σχολιαστικές. Ο Αλμπι γράφει ένα έργο πάνω στα χνάρια των αγαπημένων του Ιψεν, Στρίντμπεργκ, Ο’Νιλ (της ρεαλιστικής περιόδου του). Κατανόησε πως το θέατρο αυτό για να στηρίξει τις σπουδαίες ιδέες και ήθη που καταγράφει πρέπει να στηριχθεί σε εις βάθος ανάλυση χαρακτήρων και λογική εξέλιξη συναισθηματικών και ψυχολογικών κινήσεων.

Η μετάφραση της Τζ. Μαστοράκη, δοκιμασμένη και έξοχη.

Σκηνικά (Σμαραγδή), κοστούμια (Κοντοδήμα) και φωτισμοί (Γιάνναρου) λειτουργικά και εντός της αισθητικής του σκηνοθέτη.

Ο Μαρκουλάκης (Τζορτζ) έξοχος σ’ έναν ρόλο που απαιτεί μια δειλία επιθετική και ένα άγχος επιβίωσης και καταξίωσης.

Η Μαρία Πρωτόπαππα εκπληκτική, σ’ έναν ρόλο που έχει σπουδαία ιστορία στην Ελλάδα, ανέβηκε όλη την κλίμακα του τραγικού αδιεξόδου εκκινώντας από τη γυναικεία ευαισθησία και φτάνοντας έως την απελπισία που απελευθερώνει.

Ο Προμηθέας Αλειφερόπουλος κατόρθωσε να εμβαθύνει σ’ ένα κοινωνικό μοντέλο που πάνω σ’ ένα πολυτελές πάτωμα χάσκει το κενό κάτω από τα πόδια του.

Η Ντάνη Γιαννακοπούλου που την είχα ξεχωρίσει σε σκηνοθεσία της Ε. Σκότη έχει εξαίσια προσόντα για μεγάλη καριέρα.

Μετάφραση:{CR}Τζένη Μαστοράκη{CR}Σκηνοθεσία:{CR}Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης{CR}Σκηνικά:{CR}Αθανασία Σμαραγδή{CR}Κοστούμια:{CR}Μαρία Κοντοδήμα{CR}Μουσική:{CR}Μίνως Μάτσας{CR}Φωτισμοί:{CR}Αλέκος Γιάνναρος{CR}Ερμηνείες:{CR}Μαρία Πρωτόπαππα, Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, Ντάνη Γιαννακοπούλου, Προμηθέας Αλειφερόπουλος{CR}Πού:{CR}Θέατρο Αθηνών, Βουκουρεστίου 10, τηλ. 210-3312.343