«Μας έλειπαν τα ταξίδια {LF}και τα μπλου τζιν»

Τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο του 1977 οι γονείς του δημοσιογράφου Μαξίμ Λέο, Βολφ και Ανε, συναντιούνται με φίλους τους στο σπίτι του τελευταίου στο Τρέπτοβ και συζητούν για τα προβλήματα της δημοσιογραφίας με διάθεση κριτική προς το καθεστώς της πατρίδας τους: της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας. «Οπως μαθαίνουν οι γονείς μου αργότερα», γράφει ο Λέο στο αυτοβιογραφικό «Ψηλά τις καρδιές» (εκδ. Δώμα, μτφ. Γιώτα Λαγουδάκου), «τέσσερις από τους δέκα συμμετέχοντες στις συζητήσεις είναι πληροφοριοδότες της Στάζι». Και στον πολυέλαιο του σαλονιού όπου κάθονται έχει τοποθετηθεί ένα μικρόφωνο. Η ιστορία της οικογένειάς του, την οποία περιγράφει ο γερμανός αρθρογράφος της «Berliner Zeitung» σε ένα βιβλίο που ήδη ακούγεται από στόμα σε στόμα, ξεκινάει ως ιστορία ψιθύρων. Για το φαινομενικά άγνωστο παρελθόν των παππούδων (των «ιδρυτών» εκείνης της χώρας), τη θέση του ατόμου μέσα στο κράτος – Πανοπτικόν, την προσωπική θέληση για δημιουργία που ασφυκτιά μεταξύ της Στάζι και της «καπιταλιστικής Δύσης» (ο ατίθασος ζωγράφος Βολφ). Σε αυτούς τους ψιθύρους δίνει φωνή ο δημοσιογράφος Μαξίμ αποφεύγοντας τη σαγήνη της νοσταλγίας, της ιδεολογικής καταγγελίας ή της εμπάθειας. «Πήγα σε αρχεία, έψαξα σε ντουλάπια και κιβώτια, βρήκα παλιές φωτογραφίες κι επιστολές, ένα ημερολόγιο προ πολλού ξεχασμένο, φακέλους κρυφούς» γράφει στην εισαγωγή του βιβλίου, το οποίο κυκλοφόρησε το 2009 στα γερμανικά (Blessing Verlag), για να διακριθεί το 2011 με το Ευρωπαϊκό Βραβείο. «Εκανα ερωτήσεις στην οικογένειά μου, ρωτούσα τον έναν μετά τον άλλον… Εθετα ερωτήσεις πάνω σε θέματα που κανονικά δεν θα είχα τολμήσει να τα θίξω. Το μπορούσα, γιατί τώρα ήμουν κάποιος που αναζητούσε στοιχεία για την οικογένειά του. Και ξάφνου η μικρή ΛΔΓ ήταν πάλι εκεί, σαν να περίμενε ότι κάποια στιγμή θα ‘βγαινε πάλι στην επιφάνεια, ότι θα εμφανιζόταν και πάλι σε κάθε γωνιά…».

Εκτός από την αναζήτηση του χαμένου χρόνου, η αφήγηση βασίζεται σε μια πινακοθήκη «χαρακτήρων» που ανανεώνει το ενδιαφέρον του αναγνώστη με τον τρόπο του πικαρέσκο μυθιστορήματος. Ο παππούς Γκέρχαρντ Λέο είναι ο κομμουνιστής ήρωας που πολέμησε τους Ναζί στα 17 του και, σε αναγνώριση, κέρδισε ένα σπίτι στο Ντίσελντορφ με τη μετέπειτα σύζυγό του Νόρα. Οι δυο τους, μαζί με την κόρη τους Ανε, θα μετακομίσουν αναγκαστικά το 1952 στο Ανατολικό Βερολίνο και τον Αύγουστο του 1961 θα ζήσουν την ανέγερση του Τείχους. «Θεωρούν καλό που τώρα υπάρχει ένα κανονικό σύνορο. Ενα προστατευτικό τείχος που κρατάει τους κακούς μακριά από τη χώρα». Η μητέρα του συγγραφέα, Ανε, θέλει να γίνει δημοσιογράφος και ξεκινάει ως ασκούμενη στην «Berliner Zeitung». Μέσα στην επικράτεια του ψεύδους. «Ανακοινώνεται ποιες λέξεις θεωρούνται στο εξής ανεπιθύμητες γιατί τις έχει σφετεριστεί ο εχθρός, ποια προϊόντα δεν πρέπει πλέον να αναφέρονται γιατί είναι σε έλλειψη. Υπάρχουν μήνες στους οποίους κανένας δεν επιτρέπεται να γράψει “πλυντήριο” ή “λάστιχα αυτοκινήτου”. Τον Αύγουστο του 1968 σοβιετικά τανκς διασχίζουν την Πράγα και για την Ανε «κάτι πεθαίνει μέσα της». Νιώθει εξαπατημένη και προδομένη. «Οχι μόνο από την προπαγάνδα της ΛΔΓ, αλλά – πολύ χειρότερα – από τον μεγάλο αδελφό στη Μόσχα που τον είχε για φιλειρηνικό και δίκαιο σύμμαχο».

Ο παππούς Βέρνερ είναι ο υπαξιωματικός της Βέρμαχτ που φεύγει για τον πόλεμο το 1944 και επιστρέφει στο σπίτι του, στο δυτικό Βερολίνο, τρία χρόνια αργότερα. Ενας άγνωστος πατέρας για τον 6χρονο Βολφ, που με τα χρόνια θα γίνει ξένος. Το 1951 θα εγκαταλείψει τη γυναίκα του Ζίγκριντ και θα εγκατασταθεί στην οδό Στάλιν του ανατολικού Βερολίνου. Πλέον πιστεύει στον «σοσιαλισμό που θα καταργήσει τη φτώχεια». Ο συγγραφέας Μαξίμ, που ήταν 19 χρόνων όταν έπεσε το Τείχος, αναγνωρίζει σήμερα ότι η ίδρυση της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας βασίστηκε σε ένα ψευδεπίγραφο συμβόλαιο, το οποίο με τη σειρά του κατασκεύασε το καθεστώς που δεν εμπιστευόταν τους πολίτες του. «Ο Γκέρχαρντ μπόρεσε να πιστέψει την ψευδαίσθηση ότι οι πολίτες της ΛΔΓ διέφεραν ριζικά από τους Γερμανούς που κάποτε έδιωξαν την οικογένειά του από τη χώρα. Και ο Βέρνερ μπορούσε να συμπεριφερθεί σαν να πίστευε ανέκαθεν στον σοσιαλισμό. Ολες οι πληγές, όλα τα λάθη ξεχνιούνταν, συγχωρούνταν, αν ήσουν έτοιμος να συμμετάσχεις σ’ αυτήν τη νέα κοινωνία. Η νέα πίστη αντί των παλιών βασάνων: αυτή ήταν η ιδρυτική συμφωνία». Για τα παιδιά των ιδρυτών, «η πίστη τούς έπεφτε βαριά». Εβλεπαν τη φτώχεια, την κλειστοφοβική ατμόσφαιρα και την καχυποψία. Και τα εγγόνια, όπως ο Μαξίμ, που αναφέρει ότι αισθανόταν για τη χώρα του ένα είδος «μουδιασμένης αδιαφορίας»; «Μέσα σε τρεις γενιές η ενέργεια αυτού του κράτους εξαντλήθηκε. Η Λαοκρατική Δημοκρατία έμεινε η χώρα των γερόντων, η χώρα των ιδρυτών της. Και η λογική τους δεν σήμαινε πια τίποτε. Σε κανέναν».

Παρουσιάζετε την ιστορία της οικογένειάς σας ως μέλος της, ενώ έπρεπε παράλληλα να κρατήσετε μια «επαγγελματική» απόσταση. Πόσο δύσκολο ήταν αυτό;

Δεν μπορείς με τίποτε να «σβήσεις» την προσωπική σχέση με την ιστορία που θέλεις να καταγράψεις. Αλλά, σε κάθε περίπτωση, προσπάθησα να την αφήσω σε απόσταση. Επρεπε να εστιάσω στην οικογενειακή ιστορία ως αντικείμενο έρευνας. Αυτό δεν βοηθάει μόνο εμένα, αλλά και τον απέναντι. Είναι πιο εύκολο να αποσπάσεις τις πληροφορίες εάν ο πατέρας ή ή μητέρα δεν βλέπουν τον γιο τους που ρωτάει, αλλά έχουν πειστεί ότι αυτός πλέον είναι ένας ερευνητής.

Περιγράφετε μια τέτοια στιγμή μέσα στο βιβλίο: «Είναι περίεργο πράγμα να παίρνεις συνέντευξη από την ίδια σου τη μάνα. Να βλέπεις ότι παλεύει να συγκρατήσει τα δάκρυά της». Αυτή θα λέγατε ότι ήταν η δυσκολότερη στιγμή σ’ αυτό το εγχείρημα;

Ναι, δεν ήταν καθόλου εύκολο. Σκέφτηκα να σταματήσω για μια στιγμή, αλλά ευτυχώς καταφέραμε να τα βγάλουμε πέρα. Θυμάμαι και τη στιγμή με τον παππού μου Βέρνερ (σ.σ. ο πρώην ναζιστής), τον οποίο μετά βίας είχα γνωρίσει. Τον ρώτησα για ποιο πράγμα μετανιώνει περισσότερο στη ζωή του. Και μου απάντησε για το γεγονός «ότι ποτέ δεν είχα έναν εγγονό». Δεν χρειάζεται να σας πω ότι ήταν μια δύσκολη συναισθηματικά στιγμή. Ταυτόχρονα, ωστόσο, ήταν και πολύ ενδιαφέρουσα για εμένα που έψαχνα ακριβώς τις «χαραμάδες» σ’ αυτή τη μεγάλη ιστορία.

Η πρώην Ανατολική Γερμανία, γράφετε στο βιβλίο, ήταν κατά κάποιον τρόπο η «χώρα των ονείρων» για τους παππούδες σας, ο τρόπος για να ξεπεραστεί το φασιστικό τραύμα. Εκτός από τη σοβιετική παρέμβαση, βασίζεται λοιπόν και σε ένα «κοινωνικό συμβόλαιο» εκείνη την εποχή;

Ναι. Η συμφωνία ήταν οι κυβερνώντες να «ξεχάσουν» όσα έκαναν οι πολίτες στο παρελθόν και οι πολίτες να αφοσιωθούν στη νέα ιδέα, στο νέο σχέδιο. Η Λαοκρατική Δημοκρατία χάριζε την ίδια ευκαιρία σε πρώην κομμουνιστές και πρώην Ναζί. Το κρίσιμο σημείο βέβαια, για να μην ξεχνιόμαστε, ήταν ότι το κράτος δεν εμπιστεύθηκε εξαρχής τους πολίτες που θα δημιουργούσαν αυτό το κράτος. Και έτσι ξεκίνησε ο τεράστιος μηχανισμός παρακολούθησης με τη Στάζι και τους πράκτορες. Για να απορροφήσει το παλιό τραύμα το κράτος δημιούργησε μια νέα παράνοια.

Θα λέγατε ότι η αφοσίωση των Ανατολικογερμανών στην πατρίδα τους ήταν ένα μεγάλο ψέμα ή υπάρχει κάτι αυθεντικό
σ’ αυτή τη δέσμευση;

Ξεχνάμε συχνά ότι, όπως και αν διαμορφώθηκε η Ιστορία, υπήρχαν άνθρωποι που έκαναν τα πρώτα τους βήματα, μεγάλωσαν, πήγαν σχολείο, ερωτεύτηκαν και έζησαν την προσωπική τους περιπέτεια στον τόπο που ονομάζεται Λαοκρατική Δημοκρατία. Οπότε πολλοί από αυτούς συντηρούν τις αναμνήσεις τους από εκεί. Είναι μια πατρίδα αναμνήσεων κι αυτή. Πιστεύω μάλιστα ότι οι πρώτες σκέψεις που έρχονται στο μυαλό κάποιου όταν ακούει το όνομά της είναι η αίσθηση ότι ανήκει στο σπίτι του και όχι σε ένα κράτος καταδικασμένο από την ιστορία.

Ποιο είναι το πιο ενοχλητικό και πιθανότατα το πιο διασκεδαστικό στερεότυπο που έχετε ακούσει για τους πρώην Ανατολικογερμανούς;

Προσωπικά νομίζω ότι αυτό που είναι ενοχλητικό είναι την ίδια στιγμή και διασκεδαστικό – και το αντίστροφο. Οι περισσότεροι άνθρωποι που δεν έχουν ζήσει ή δεν γνώρισαν μια δικτατορία προφανώς δεν μπορούν να κατανοήσουν ότι υπάρχει και η έννοια της «κανονικής ζωής» που εξελίσσεται μέσα σε μια δικτατορία. Η Λαοκρατική Δημοκρατία έχει καταντήσει μια χώρα-μουσείο για τους εξωτερικούς παρατηρητές, οι οποίοι πιστεύουν ότι εκεί έζησαν μόνο διωκόμενοι και αντιστασιακοί. Θα έλεγα ότι στο 70%-80% οι άνθρωποί της έζησαν μια κανονική ζωή. Οσον αφορά τα στερεότυπα: όχι, λοιπόν, δεν είχαμε συνέχεια συννεφιά, έβγαινε για πολλές ημέρες ο ήλιος και σ’ αυτή τη χώρα οι άνθρωποί της ερωτεύονταν ή διασκέδαζαν τα βράδια στα σπίτια φίλων. Οταν έκανα την παρουσίαση του βιβλίου στη Δυτική Γερμανία, πολλοί από το ακροατήριο μου είπαν ότι αναγνώριζαν τον εαυτό τους στις περιγραφές για τους πρώην Ανατολικογερμανούς. Και ότι όλοι ένιωθαν το ίδιο καθημερινοί άνθρωποι. Σε αυτό το πλαίσιο, τελικά, πιστεύω ότι το αίσθημα που κυριαρχούσε στους πολίτες δεν ήταν τόσο η αναζήτηση για την ελευθερία ή τη δημοκρατία όσο η έλλειψη αγαθών – όπως τα μπλου τζιν -, της ανάγκης να κάνεις ταξίδια στο εξωτερικό, να κάνεις shopping.

Από το βιβλίο φαίνεται ότι θαυμάζατε τον δυτικό τρόπο ζωής ενώ μεγαλώνατε στην Ανατολική Γερμανία. Εχετε αφήσει εντελώς στο παρελθόν την πατρίδα σας ή υπάρχει κάτι που σας λείπει;

Μερικές φορές νοσταλγώ έντονα όχι την ίδια τη χώρα, αλλά τις ανθρώπινες σχέσεις που πρόλαβα να ζήσω. Θυμάμαι ότι περνούσα πολλές ώρες με τους φίλους μου χωρίς να ενδιαφερόμαστε για τα χρήματα που θα βγάλουμε, για το τι θα γίνουμε στη ζωή μας, ποιο επάγγελμα θα ακολουθήσουμε. Οπότε επιστρέφω σε μια περίοδο ευτυχισμένη και ανέμελη.

Ταινίες όπως το «Αντίο, Λένιν» και «Οι ζωές των άλλων» καταφέρνουν να αποτυπώσουν με πιστότητα τη ζωή στην πρώην Ανατολική Γερμανία;

Ναι, νομίζω ότι δίνουν μια καλή εικόνα για συγκεκριμένες χρονικές στιγμές μέσα στην Ιστορία. Ειδικά το «Αντίο, Λένιν» που απέδωσε το αίσθημα μιας χώρας σε μετάβαση μετά τη πτώση του Τείχους, όταν όλα έμοιαζαν πιθανά και όλοι ανακάλυπταν μια νέα κοινωνία, ένα απαιτητικό μέλλον με πολλή αισιοδοξία.

Θυμάστε ποιο ήταν το πρώτο πράγμα που κάνατε όταν έπεσε το Τείχος του Βερολίνου και περάσατε «την άσπρη γραμμή που χωρίζει την Ανατολή από τη Δύση»;

Ζήτησα ένα τσιγάρο από έναν φύλακα, επειδή είχα ξεχάσει τα δικά μου στο σπίτι. Ηθελα απεγνωσμένα να καπνίσω.

Μαξίμ Λέο
Ψηλά τις καρδιές – Μια οικογένεια στην Ανατολική Γερμανία
Μτφ. Γιώτα Λαγουδάκου
Εκδ. Δώμα, σελ. 332
Τιμή 18,80 ευρώ