Οι τέσσερις εποχές ενός «πολιτικού» συνθέτη

«Καντάτα για τη Μακρόνησο» ή «Ανεμολόγιο»; Μπρεχτ ή Τριπολίτης; Πότε ήταν περισσότερο πολιτικός ο Θάνος Μικρούτσικος: όταν εξέφραζε το μεταπολιτευτικό τοπίο ή όταν  αναρωτιόταν – ελέω Αλκαίου – «τι λένε τα κομπιούτερς κι οι αριθμοί»; Αντίστοιχα ερωτήματα προκύπτουν συχνά στην ελληνική μουσική, που υποκύπτει με θαυμαστή ευκολία στις ετικέτες και την κατηγοριοποίηση. Η πρώτη περίοδος του Θάνου Μικρούτσικου είναι σαφώς η πλέον «πολιτικοποιημένη», εκείνη στην οποία αφουγκράζεται έως σιγοντάρει τις τελετουργίες του μεταπολιτευτικού πλήθους. Μαζί του, αλλά σε διακριτή απόσταση και με διαφορετικό «ήθος», οι Παύλος Σιδηρόπουλος, Νικόλας Ασιμος, με έναν τρόπο και ο Τζίμης Πανούσης. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, φιλτράρει και τις αντιφάσεις των αιτημάτων. Από τα «Πολιτικά τραγούδια» του 1975, όπου συστήνει τον λυρικό Ναζίμ Χικμέτ και τον «επιθετικό» Βολφ Μπίρμαν, αντηχούν ακόμη οι στίχοι: «Ετσι κι αλλιώς η γη θα γίνει κόκκινη / Ή κόκκινη από ζωή ή κόκκινη από θάνατο / Θα φροντίσουμε εμείς γι’ αυτό». Η υποδόρια αγκιτάτσια είναι εναρμονισμένη με το κλίμα επιθετικής διεκδίκησης – που έστρωνε, ακούσια ίσως, το χαλί για την πασοκική κυριαρχία – και την αυταπάτη για νομοτελειακή ανατροπή του συστήματος. Από την άλλη, στο «Χιονίζει μες στη νύχτα» η προσωπική ανάμνηση ενός έρωτα (…«και τώρα που σε σκέφτομαι») καταφέρνει να κυριαρχήσει στους αγωνιστικούς στίχους του Χικμέτ. Και στα «Τροπάρια για φονιάδες» (1977) ο συνθέτης αποδέχεται τους στίχους του Μάνου Ελευθερίου για τον στιγματισμένο από το ΚΚΕ κομμουνιστή Νίκο Πλουμπίδη: «Ποιος κόσμος μας κρατάει και ποιο σανίδι / απόψε που δικάζουν τον Πλουμπίδη / Λύκοι αγκαλιά με τα σκυλιά».

Η πολιτική μουσική του καθιερώνεται στην εποχή της με όλες τις «επαναστατικές» συνδηλώσεις, πολλές από τις οποίες θα καταλήξουν φολκλόρ στα χρόνια που έρχονται. Αντιθέτως, η νέα ενορχήστρωση που προτείνει απέναντι στην κυριαρχία του μπουζουκιού – με κουιντέτα ή σεξτέτα, ροκ και ατονάλ εμπνεύσεις – συμβαδίζει με τις προσωπικές ευαισθησίες ενός ανερχόμενου συνθέτη που «ενηλικιώνεται» στη σκιά του Μίκη Θεοδωράκη και ανταγωνίζεται δημιουργικά τη σαββοπουλική μέθοδο. Ανάμεσα σε ηχοτοπία για εξεγέρσεις στη Χιλή, σελίδες από το Κομμουνιστικό Μανιφέστο («Φλεβάρης 1848»), τη «δύναμη που βγαίνει απ’ τις γροθιές» («Η μπαλάντα του οπερατέρ»), ο Μικρούτσικος μελοποιεί τις αναμνήσεις του Ρίτσου για τον σκύλο Ντικ, που είχε υιοθετηθεί από τους εξόριστους στον Μούδρο της Λήμνου, την περίοδο της Λήμνου. Το μουσικό αισθητήριο τον οδηγεί παράλληλα στον ποιητή που αποστρέφεται όσο λίγοι τη μυθολογία της αριστερής θυματοποίησης: «Κι ήθελε ακόμη πολύ φως να ξημερώσει / όμως εγώ δεν παραδέχτηκα την ήττα, / έβλεπα τώρα πόσα κρυμμένα τιμαλφή έπρεπε να σώσω / πόσες φωλιές νερού να συντηρήσω μέσα στις φλόγες» (του Μανόλη Αναγνωστάκη από τα «Τραγούδια της λευτεριάς»).

Κι ύστερα ήρθε ο Καββαδίας. Η θαλασσογραφία της μεγάλης φυγής. Δεν ήταν πολιτικός ο «Σταυρός του Νότου» (1979). Με μία έννοια, όμως, ήταν πολιτική η επιλογή του Μικρούτσικου να συστήσει αλλιώς έναν ποιητή που μέχρι τότε θεωρούνταν ηθογράφος των ναυτικών ή «ποιητής ημερολογίων». Δεν είναι τυχαίο ότι απέναντι στον πυκνό λόγο των ποιητικών εικόνων επιλέγει τον μουσικό μινιμαλισμό. Ο δίσκος εκείνος, όπως και οι «Γραμμές των οριζόντων» του 1991, δεν επιτρέπουν τα «μπολερικά» ξεσπάσματα της προηγούμενης περιόδου. Είναι το τοπίο της εσωτερικής αναζήτησης που πασχίζει να αποτυπώσει πλέον ο συνθέτης – μαζί του και οι αδερφοί Κατσιμίχα, ο Γιάννης Αγγελάκας, αργότερα ο Διονύσης Τσακνής.

Το μοτίβο αυτό θα είναι κυρίαρχο και στις συνθέσεις που ακολουθούν, από το «Εμπάργκο», σε στίχους του Κώστα Τριπολίτη, ως τους πιο πρόσφατους δίσκους του. Οι στίχοι πλέον δεν είναι πούροι πολιτικοί – αρκετά συχνά θα ακούγονται σαν εξεζητημένα σλόγκαν – ενώ το «Κακόηθες μελάνωμα», αφιερωμένο στον Νίκο Πουλαντζά, θα οδηγήσει στη διαγραφή του από το ΚΚΕ. Με την «Πιρόγα» αποκτά το πρώτο μαζικό τραγούδι, γεγονός που επαναλαμβάνεται στο «Η αγάπη είναι ζάλη» (1986). Δύο ορόσημα στην τροχιά αναγνώρισης, ακριβώς την περίοδο που ο εσωτερικός μονόλογος παίρνει την εκδίκησή του από τον πολιτικό στίχο. Με την κατάρρευση της πρώην Σοβιετικής Ενωσης πολύ νωπή για να αποστασιοποιηθεί κανείς αποτυπώνει στο «Ανεμολόγιο» – επίσης του Κ. Τριπολίτη – το αίσθημα απογοήτευσης και διάψευσης, ενώ στο «Χαίρε φτώχεια» παραδίδει έναν αντιηρωικό θούριο.

Ως το τέλος της δεκαετίας του 1990 το πολιτικό τραγούδι – αναπόφευκτα και η μουσική πρόταση του Θ. Μικρούτσικου – θα έχει περάσει από τις μυλόπετρες του lifestyle, συχνά με γαρίφαλα πάνω στις πίστες. Στη «Ρόζα» του Αλκη Αλκαίου, το 1996, επιστρατεύει ρυθμό μαρς για να ντύσει τους στίχους «Πώς η ανάγκη γίνεται ιστορία / πώς η ιστορία γίνεται σιωπή», οι οποίοι αποκτούν διαστάσεις μυθικού μάντρα. Ηταν ή δεν ήταν η Ρόζα Λούξεμπουργκ που παίζει στη ρουλέτα και χάνει; Πάντως ήταν ένα ζεϊμπέκικο που χάριζε μια ακόμη μαζική στιγμή στον Δημήτρη Μητροπάνο και τον συνθέτη. Μια τελευταία στάση πριν από τα ενδοστρεφή τραγούδια του Οδυσσέα Ιωάννου και τον «Αμλετ της σελήνης» του Μ. Ελευθερίου. Τόσο στιχουργικά όσο και συνθετικά αυτό είναι το τραγούδι με το οποίο ο Μικρούτσικος επέστρεφε στο τοπίο του Καββαδία, που τόσο είχε ανάγκη σε όλες τις μουσικές εποχές του.