«Το να είσαι μοντέρνος δεν σημαίνει ότι ξεχνάς το παρελθόν»

Για τους δημοσιογράφους του πολιτιστικού που κάνουν το «αγροτικό» τους ή καλύπτουν τα highlights του φεστιβαλικού καλοκαιριού φτάνει κάποτε η στιγμή, εκεί στα μέσα της άνοιξης, που «κατεβάζουν» το πρόγραμμα της Αβινιόν για να ξεκινήσει το σκανάρισμα ονομάτων. Ειδικά τα τελευταία έξι χρόνια, από τότε δηλαδή που ανέλαβε διευθυντής ο 54χρονος κύριος που καθόταν απέναντί μου την περασμένη Κυριακή στο Warehouse Edge. Ανήκει στη νεότερη γενιά ευρωπαίων σκηνοθετών που ταυτίζονται με την καλλιτεχνική καινοτομία, αλλά αισθάνεται ότι η δική του «πορεία είναι μοναχική», όπως εξομολογείται λίγα λεπτά μετά το πάτημα του rec στο μαγνητόφωνο του κινητού. Κάποια στιγμή συναντήθηκε με τους Πατρίς Σερό και Αριάν Μνουσκίν, αλλά «δεν μπορείς να πεις ότι ήμουν “μαθητής” τους». Δεν θέλει να ανήκει σε ομάδες, λοιπόν, αλλά το δικό του όνομα εγγυάται την παρουσία άλλων επιδραστικών δημιουργών στο Φεστιβάλ της Αβινιόν τον Ιούλιο: από τον Κίριλ Σερεμπρένικοφ, τον Οσκαρας Κορσουνόβας και τον Ιβο βαν Χόβε ως τον Τόμας Οστερμάιερ, τον Σίντι Λάρμπι Τσερκάουι και τον Δημήτρη Παπαϊωάννου. Τον «Μεγάλο δαμαστή» του τελευταίου, μάλιστα, τον οποίο οι θεατές της Αβινιόν παρακολούθησαν το 2017, επιλέγει ως μία από τις σημαντικότερες παραστάσεις της δεκαετίας.

Και εδώ είναι το δεύτερο σημείο στο οποίο σταματούν οι δημοσιογράφοι που λέγαμε: οι ελληνικές «συμμετοχές» στο πρόγραμμα του γαλλικού φεστιβάλ. Το 2014 ήταν η σκηνοθεσία του ίδιου του Ολιβιέ Πι στο «Βιτριόλι» του Γιάννη Μαυριτσάκη (έργο που είχε ήδη ανεβάσει στο δικό μας Εθνικό Θέατρο την προηγούμενη χρονιά), ο «Κυκλισμός του τετραγώνου» του Δημήτρη Δημητριάδη από τον Δημήτρη Καραντζά και η «Νεκρή φύση» του Μανώλη Τσίπου σε γαλλική παραγωγή. Ο Δημητριάδης επανήλθε το 2015 με την «Ομηριάδα», ένα μουσικό θέαμα σε σύνθεση του Νορβηγού Μάρτιν Ρόμπεργκ, ενώ το 2016 ταξίδεψαν στην Αβινιόν οι Βlitz (με το «6 a.m. How to disappear completely»).

Spoilers δεν επιτρέπονται για φέτος, αλλά «ναι, θα μπορούσε να πει κανείς ότι υπάρχει ελληνική “αναφορά”». Εκείνο που, αντιθέτως, επιτρέπει ο Πι στον εαυτό του είναι μια γενναία δόση αυτοπεποίθησης: «Το πρόγραμμα που θα παρουσιαστεί τον Ιούλιο, με άξονα το “Ερως και θάνατος”, είναι αυτό που ήθελα πάντα: τολμηρό. Δεν νομίζω ότι ένιωσα ποτέ τόσο έτοιμος και τόσο ικανοποιημένος». Και ενώ τα ονόματα παραμένουν επτασφράγιστο μυστικό σε όλη τη διάρκεια της συζήτησής μας, το namedropping είναι ασταμάτητο απ’ την πλευρά του όταν αναφέρει τις προσωπικές του εμμονές, στις οποίες περιλαμβάνονται ο Αισχύλος και ο Σαίξπηρ. «Κατ’ αρχάς δεν πιστεύω ότι μπορεί να είναι κανείς σημαντικός καλλιτέχνης αν δεν έχει διαβάσει και μελετήσει τους αρχαίους Ελληνες, τον Σαίξπηρ και τους μεγάλους κλασικούς – μόνο ως παράδειγμα αναφέρω: Κάφκα, Ντοστογέφσκι, Προυστ. Τι θα ήμασταν σ’ αυτή την περίπτωση; Μαριονέτες, όχι καλλιτέχνες. Οχι πραγματικά ελεύθεροι. Κι έπειτα δεν μου λέει τίποτε η αίσθηση ότι πρέπει να είμαστε μοντέρνοι ξεχνώντας τα κείμενα ή ότι μπορούμε και χωρίς αυτά. Το να είσαι μοντέρνος δεν σημαίνει ότι ξεχνάς τι έχει γίνει στο παρελθόν. Αλλιώς είσαι του συρμού». Αυτή την περίοδο συνεχίζει τη μετάφραση του «Αμλετ» που έχει ξεκινήσει πριν από δύο χρόνια. «Εχω ξοδέψει περισσότερες ώρες με τον Σαίξπηρ παρά με τους φίλους που είχα σχέση. Και με τον Αισχύλο έχω μια σχέση αγάπης. Εχω ανεβάσει όλα του τα έργα, παρόλο που ξεκίνησα σχετικά αργά, όταν ήμουν στο Odeon – Theatre de l’ Europe (σ.σ. διευθυντής από το 2007 ως το 2012). Ξεκίνησα με την “Ορέστεια”, όπου περιέχονται τα πάντα για την ιστορία και την Ευρώπη, ανακάλυψα στους “Επτά επί Θήβας” ένα μεγάλο κλειδί για τη σχέση μυθικού και πολιτικού και πιστεύω ότι οι “Πέρσες” είναι το καλύτερο ανέβασμα που έχω κάνει. Κάποιοι θεατές έκλαιγαν στο τέλος».

Από την όπερα στο καμπαρέ
Η συνάντησή μας γίνεται μερικά μέτρα από τις εγκαταστάσεις της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, όπου αναμένεται να κάνει πρεμιέρα στις 19 του μήνα με τον «Βότσεκ» του Αλμπαν Μπεργκ (1885-1935). Θα είναι η 41η παραγωγή όπερας στην καριέρα του, ενώ σειρά, εκτός άλλων, έχουν η «Ντάμα πίκα» του Τσαϊκόφσκι στην Οπερα της Νίκαιας, ο «Ζίγκφριντ» του Βάγκνερ στη Ναντ και η «Εβραία» του Αλεβί στην Οπερα του Σίδνεϊ. Η όπερα ξεκίνησε κάπως νωρίς για τον αλλοτινό φοιτητή της Δραματικής Σχολή στο Κονσερβατουάρ, αλλά και της Φιλοσοφίας της Θρησκείας. Προέκυψε όμως κάπως αργά στην επαγγελματική του διαδρομή. «Η πρώτη παράσταση που θυμάμαι να παρακολουθώ, όταν ήμουν 16, ήταν μια “πρόχειρη” παραγωγή του “Μαγικού αυλού” – νομίζω στην Τουλόν. Αλλά από τα 18 και μετά, όταν πήγα στο Παρίσι, παρακολούθησα μεγάλες παραγωγές με κορυφαίες πρωταγωνίστριες, όπως η Σίρλεϊ Βέρετ. Ηταν η περίοδος που έμενα εκεί όλη νύχτα. Τραγουδούσα κι εγώ, έκανα απόπειρες να μπω στην όπερα, αλλά από ένα σημείο κι έπειτα κατάλαβα ότι χρειαζόταν πολλή πειθαρχία, οπότε σταμάτησα και στράφηκα στο είδος του καμπαρέ».

Ετσι προέκυψε η περσόνα της Miss Knife, με την οποία μας επισκέφτηκε το 2013 στην Πειραιώς 260 του Ελληνικού Φεστιβάλ. Μια ντίβα με ψεύτικες βλεφαρίδες που τραγουδούσε επί σκηνής τα σανσόν των χαμένων ονείρων. Του το θυμίζω και του δείχνω στο σημειωματάριο στίχους στα γαλλικά από ένα κομμάτι του: «Η ζωή του καλλιτέχνη δεν έχει ρίζες, βαδίζει ατραγούδιστη και ναυαγισμένη / Αλλά είναι η τελευταία ευκαιρία για να φτάσει στο σύμπαν». Αυτό επιδιώκει με τη Miss Knife; Να μεταφέρει τους ανυποψίαστους θεατές στην άλλη πλευρά του θεατρικού καθρέφτη; Λίγο πριν δώσει την απάντησή του σιγοτραγουδά τους στίχους. «Θυμάμαι πάντα τη μουσική καλύτερα από τα λόγια» μου λέει συνωμοτικά. «Και, ναι, υπάρχει πάντα κάτι μελαγχολικό στη ζωή ενός καλλιτέχνη. Διαφορετικά είναι ψεύτικη. Οι προσωπικοί μου ήρωες στον χώρο του θεάματος είναι οι τραγουδιστές. Και οι ηθοποιοί που μπορούν να τραγουδούν. Δεν με ενδιαφέρουν οι αληθοφανείς ερμηνείες στον κινηματογράφο».

Το τελευταίο που περιμένει κανείς από μια δική του σκηνοθεσία στην παραστασιολογία του «Βότσεκ» είναι ένας ακόμη «μαρξιστής Χριστός» που ανεβαίνει στον «κοινωνικό Γολγοθά». «Εχω δει πολλούς “Βότσεκ” στο θέατρο και στην όπερα – είναι ένας από τους πλέον αγαπημένους μου ρόλους, όπως και η Lulu του Μπεργκ. Εγώ σκέφτομαι μάλλον έναν Βότσεκ πολιτικό αλλά και μεταφυσικό. Θυμίζει ήρωα αρχαίας τραγωδίας που υποφέρει μόνος. Αυτή τη φορά όμως δεν είναι σπουδαίος ή βασιλιάς. Είναι ο καθημερινός άνθρωπος. Αν ο Μπίχνερ διαισθάνθηκε κάτι για τον 19ο αιώνα (σ.σ. έγραψε τον «Βόιτσεκ» το 1836-7), ο Μπεργκ μπορεί να διαισθάνθηκε κάτι αντίστοιχο για τα δεινά του 20ού».

Η γερμανική κουλτούρα θα είναι μία από τις σταθερές αναφορές στα 90 λεπτά που κρατά η συζήτησή μας. Στο προσωπικό του μαρτυρολόγιο ο Βάγκνερ μπαίνει uber alles, ενώ ο σκηνοθέτης Φρανκ Κάστορφ – παλαιός γνώριμος του Ελληνικού Φεστιβάλ – είναι για τον Πι «ένας φάρος μέσα στην καταιγίδα», ήδη από την περίοδο που έκοβε δεσμούς απ’ την αυστηρή θεατρική παράδοση της πατρίδας του. «Εννοείται ότι στη Γερμανία μπορεί να βρει κανείς σήμερα πολλά ερεθίσματα, όπως και στο Βέλγιο ή στην Ολλανδία. Το Λονδίνο με τα χρόνια έχει υπερτονίσει την εμπορική πλευρά του θεάματος. Αλλά νομίζω ότι η Ελλάδα πολιτιστικά είναι πιο ενδιαφέρουσα αυτή τη στιγμή σε σχέση με την Ιταλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία – και αναφέρω επίτηδες χώρες από τις οποίες καλούμε παραστάσεις στην Αβινιόν. Υπάρχουν εδώ πιο “δυνατοί” συγγραφείς και εκπληκτικοί ηθοποιοί. Ειδικά οι γυναίκες. Νομίζω ότι έχει να κάνει με την παιδεία του αρχαίου δράματος απ’ την οποία περνούν σε μικρή ηλικία». Και το Παρίσι; «Με το Παρίσι έχω σχέση αγάπης – μίσους. Θεωρώ ότι είναι η ομορφότερη πόλη στον κόσμο, αλλά μπορεί να σε σκοτώσει. Σε γεμίζει με επιθυμίες, επιτυχία και σεξ που δεν μπορείς να αντέξεις στο τέλος. Ολα αυτά που διαβάζει κανείς στα μεγάλα μυθιστορήματα του 19ου αιώνα και στον Προυστ. Οι μυθιστοριογράφοι, άλλωστε, ήταν πάντοτε οι καλύτεροι παρατηρητές για τον χαρακτήρα των πόλεων».

«Η Μέρκελ ήταν μόνη στο Μεταναστευτικό»
Η λογοτεχνία και η φιλοσοφία της θρησκείας επανέρχονται συνεχώς στο έργο του, στο οποίο περιλαμβάνεται ένα ανέβασμα με τους «Διαλόγους Καρμηλιτισσών» του Ζορζ Μπερνανός, ενώ κάπου στο μέλλον τον περιμένουν οι διασκευές της «Χαράς» και του «Ημερολογίου ενός επαρχιακού εφημέριου». «Εχω πάντα την αίσθηση ότι το αστικό, αντικληρικαλιστικό κοινό δεν καταλαβαίνει τίποτε από τον πλούτο της καθολικής θρησκείας. Γι’ αυτό και είναι θυμωμένο μαζί μου: είμαι drag queen, καθολικός και πολιτικά συνειδητοποιημένος. Είναι ένας συνδυασμός που τους ξεπερνάει». Η άλλη ταυτότητα, την οποία θύμισε νωρίς στο αυτοβιογραφικό ντοκιμαντέρ «Méditerranées» (2012), είναι επίσης λησμονημένη. «Νιώθω πρώτα άνθρωπος της Μεσογείου και μετά Γάλλος. Οι πρόγονοί μου κατάγονταν από την Ιταλία, την Ισπανία και την Αλγερία. Γι’ αυτό και το μεσογειακό κράμα είναι πολύ σημαντικό για την ταυτότητά μου. Θα έλεγα ότι είμαι σχετικά πεσιμιστικός για την εξέλιξη της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Οι ελπίδες συρρικνώνονται δυστυχώς για τον μοναδικό δρόμο που είχαμε. Αντί γι’ αυτόν οι περισσότερες κυβερνήσεις ακολουθούν τον λαϊκισμό. Από την άλλη, πιστεύω ότι η Γαλλία είναι ακόμη παράδεισος σε σχέση με την κόλαση που επικρατεί γύρω της. Και ότι η Μέρκελ πραγματικά ξεπέρασε τον εαυτό της στο Μεταναστευτικό. Αλλά ήταν μόνη της. Ο Μακρόν μάλλον δεν ήταν εξίσου γενναίος».

Ο ίδιος αποφεύγει παρόμοιους χαρακτηρισμούς για τον ρόλο του ως διευθυντή σε ένα φεστιβάλ μιας φτωχής γαλλικής πόλης, με προϋπολογισμό 12 εκατομμυρίων ευρώ, εκ των οποίων τα 4 προέρχονται από την κυβέρνηση, περίπου 2 από την τοπική αυτοδιοίκηση και τα υπόλοιπα πρέπει να βρεθούν από εισιτήρια και χορηγίες. «Η δύναμη του φεστιβάλ είναι το κοινό. Οτιδήποτε και αν δοκιμάζουμε, με οτιδήποτε και αν πειραματιζόμαστε, ο κόσμος είναι εκεί. Οταν φέραμε τον άγνωστο Δημήτρη Δημητριάδη με ένα έργο μεγάλο σε διάρκεια, οι θέσεις ήταν όλες γεμάτες. Δεν υπάρχει ποτέ κάποια συνταγή: ούτε σταρ πάνω στη σκηνή, ούτε μόνο διασκέδαση, ούτε “σιγουράκια”». Καμία γενναιότητα δεν υπήρξε και στην πρόσκληση προς τον Σερεμπρένικοφ να σκηνοθετήσει εξ αποστάσεως το «Outside» για τη φετινή διοργάνωση, όταν ο ρώσος ήταν ακόμη σε κατ’ οίκον περιορισμό με την κατηγορία της υπεξαίρεσης δημόσιου χρήματος. «Δεν έκανα πολιτική παρέμβαση. Ηταν απλώς η χειρονομία ενός καλλιτέχνη σε έναν άλλον και η δική μου αίσθηση των πραγμάτων. Υπήρχαν σαφώς πρακτικά προβλήματα, αλλά λειτουργούσα από την αρχή με έναν μόνο κανόνα: “ό,τι κι αν προκύψει, θα ανεβάσουμε την παράσταση”. Δεν ήταν θάρρος. Ενιωθα ότι ήταν το μόνο πράγμα που έπρεπε να κάνω. Ο Κίριλ είναι ένας ήρωας του καιρού μας».

«Αμλετ» και «Αντιγόνη» με φυλακισμένους
Η θητεία του Ολιβιέ Πι στην Αβινιόν ολοκληρώνεται το 2021. Μέχρι τότε θα έχει προσθέσει στις περγαμηνές που αφήνει όχι μόνο την παραστασιολογία της νέας φεστιβαλικής εποχής, αλλά και τα workshops με μαθητές της περιοχής αλλά και φυλακισμένους πάνω στον «Αμλετ», στην «Αντιγόνη» και στον «Μάκβεθ». «Το θαύμα ήταν ότι ανεβάσαμε παραστάσεις εκτός της φυλακής. Οτι δείξαμε μαζί τους τα έργα στους θεατές του Φεστιβάλ. Ως ένα σημείο πιστεύω ότι οι φυλακισμένοι τα διάβασαν καλύτερα από εμάς. Σκεφτείτε μόνο τα σημεία της “Αντιγόνης” για τη διάκριση νόμου και δικαιοσύνης. Ή τα σημεία του “Μάκβεθ” για το πάθος του εγκλήματος και την ενοχή. Σε ό,τι με αφορά, φώτισαν μπροστά μου τα κείμενα με νέα ματιά».

Λίγο πριν από τον κυκλισμό της φεστιβαλικής του θητείας, ο Πι έχει κάνει ήδη τον απολογισμό. «Το φεστιβάλ δεν είμαι εγώ. Είναι μια κληρονομιά, στέρεη όταν την αναλαμβάνεις, αλλά εύθραυστη στην πραγματικότητα. Πιστεύω πως κάτι αντίστοιχο θα θέλει να κάνει και στο δικό σας φεστιβάλ η Κατερίνα Ευαγγελάτου: να αφήσει το δικό της αποτύπωμα πατώντας στην παράδοση και την περίοδο του Γιώργου Λούκου. Στην περίπτωσή μου ελπίζω οι επόμενοι να αναγνωρίσουν ότι διατήρησα την παράδοση του Ζαν Βιλάρ (σ.σ. ο ιδρυτής του φεστιβάλ το 1947, μοναδικός καλλιτέχνης – διευθυντής πριν από τον Πι επί μια εικοσαετία) και παράλληλα έχτισα κάτι δικό μου».

Είναι το ίδιο έτοιμος και για τον προσωπικό απολογισμό όταν σβήνουν τα φώτα; «Η καλύτερη στιγμή της αυτοκριτικής είναι λίγο μετά την παράσταση – όχι αμέσως. Τις πρώτες ώρες βρίσκεσαι σε καθεστώς μανίας, δεν λειτουργεί τίποτε. Στη συνέχεια εμπιστεύομαι λίγους ανθρώπους – πριν απ’ όλους τον σύζυγό μου (σ.σ. σκηνογράφο Πιερ Αντρέ Βάιτς) – απ’ τους οποίους δεν περιμένω τίποτε λιγότερο από την αλήθεια. Επειδή ξέρω ότι με αγαπούν, καταλαβαίνουν τις προθέσεις μου και δεν έχουν να κερδίσουν κάτι από μένα».