Οι αυταρχικοί ηγέτες τρέφονται από τον φόβο

Κάθε φορά που ξεκινάει μια νέα χρονιά, καταγράφω τα πράγματα για τα οποία είμαι ευγνώμων. Μεταξύ αυτών, υγεία, οικογένεια, φίλοι, βιβλία, τζαζ, το σκυλί μου. Φέτος πρόσθεσα κάτι που ως τώρα θεωρούσα δεδομένο: τη δημοκρατία.

Οπως πολλοί από εμάς, έχω ανησυχήσει για την άνοδο του δεξιού λαϊκισμού, του εθνικισμού και της πόλωσης σε όλο τον κόσμο. Για πολύ καιρό πίστευα ότι τέτοια κινήματα αποτελούσαν την εξαίρεση σε μια γενική πορεία προς την πρόοδο. Φέτος όμως έφτασα σε ένα διαφορετικό συμπέρασμα: εξαίρεση στον κανόνα αποτελεί η δημοκρατία. Που είναι εξαιρετικά εύθραυστη λόγω της ανάγκης του ανθρώπου για τάξη και ασφάλεια εν μέσω του γενικού χάους.

Ο φιλόσοφος και ψυχολόγος Εριχ Φρομ το έχει επισημάνει από το 1941 με το βιβλίο του «Δραπέτευση από την Ελευθερία». Οταν οι άνθρωποι διακρίνουν αύξηση της αταξίας, καταλαμβάνονται από άγχος. Και αυτό τους οδηγεί να αναζητούν ασφάλεια και να είναι έτοιμοι να δεχθούν οποιαδήποτε ιδεολογία και οποιονδήποτε ηγέτη προσφέρει μια πολιτική δομή και σύμβολα που δίνουν νόημα και τάξη στη ζωή τους.

Πολλές δεκαετίες αργότερα, εγώ και άλλοι ψυχολόγοι δείξαμε τη σύνδεση ανάμεσα στην ανασφάλεια και την ενίσχυση των αυταρχικών καθεστώτων. Πραγματοποιήσαμε μελέτες το 2016 στις Ηνωμένες Πολιτείες και το 2017 στη Γαλλία. Και διαπιστώσαμε άμεση σχέση ανάμεσα στην ανασφάλεια των πολιτών και τη στήριξή τους προς τον Τραμπ και τη Λεπέν. Χάος και ανασφάλεια προκαλούν επίσης οι οικονομικές απειλές και το διευρυνόμενο χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών, με αποτέλεσμα και πάλι ενίσχυση των αυταρχικών ηγετών που αμφισβητούν τις δημοκρατικές αξίες και πρακτικές.

Η Μισέλ Γκέλφαντ είναι καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ