Εκεί, στον εξωτικό Νότο

Ηταν κάποτε «το εργαστήρι της δημοκρατίας». Εκεί όπου θα γινόταν το «πείραμα» της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, ένα αντι-παράδειγμα για τα δεινά που είχε συσσωρεύσει ο αμείλικτος νεοφιλελευθερισμός στη σύγχρονη δημοκρατία. Η Ελλάδα έμπαινε με αξιώσεις στο επίκεντρο των συλλογικών φαντασιώσεων: πότε σαν το «θύμα» της καλβινικής γερμανικής ελίτ, πότε σαν απώτατο προπύργιο ελευθερίας και πότε σαν το θεματικό πάρκο της οικονομικής κρίσης. Περάστε, κόσμε, τα γκραφίτι αφηγούνται καλύτερα από οτιδήποτε την περιπέτειά μας και – πώς το είχε πει ένας αναπληρωτής υπουργός Πολιτισμού; – «αναδύονται από το ζοφερό μικροκλίμα της περιοχής».

Ηταν η εποχή που η Ελλάδα ξαναγινόταν «εξωτική». Χρόνια πολλά μετά το συρτάκι του Ζορμπά, έβλεπε να ξαναγεννιέται στο πρόσωπο ενός πολιτικού ο «ζορμπαδισμός», κατά την έκφραση των Κώστα Καραβίδα και Γιάννη Παπαθεοδώρου, οι οποίοι συμμετέχουν, εκτός άλλων, στην έκδοση «Political and cultural aspects of Greek exoticism» (Palgrave Macmillan, 2019), με επιμελητές τον Παναγή Παναγιωτόπουλο, επίκουρο καθηγητή Κοινωνιολογίας στο Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο, και τον Δημήτρη Π. Σωτηρόπουλο, αναπληρωτή καθηγητή Σύγχρονης Πολιτικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο αντιμνημονιακός Ζορμπάς είχε κοινά με τον λογοτεχνικό ή τον κινηματογραφικό. Στον αγαπημένο του «Γκάρντιαν» οι τρίτοι παρατηρητές έβλεπαν την έκφραση μιας ιδιότυπης «πολιτικής μαγκιάς»: «ένα κατασκευασμένο και εξαγώγιμο είδος ελληνικότητας με μάτσο, ακατέργαστα και βιταλιστικά χαρακτηριστικά, που περιλαμβάνει την επιτηδευμένη αυτοπεποίθηση, τον διδακτισμό του ξερόλα, το θράσος του ημιμαθούς, σχιζοφρενικό σύνδρομο ανωτερότητας και παντελή απάθεια για τις συνέπειες των πράξεων».

Δεν είναι το μόνο δείγμα του νέου εξωτισμού που υποδεικνύουν οι ερευνητές για την έκδοση, η οποία αποτελεί συμπερίληψη 11 εισηγήσεων από το συνέδριο «Ελληνες και άλλα παράξενα πουλιά – Πολιτικές και πολιτισμικές διαστάσεις του ελληνικού εξωτισμού» που πραγματοποιήθηκε τον περσινό Ιούλιο στην Ελληνοαμερικανική Ενωση. Από τον παρεξηγημένο και ταυτόχρονα παρεξηγήσιμο όρο «Greek weird wave» για τις ταινίες του σύγχρονου κινηματογράφου (Αφροδίτη Νικολαΐδου) και την Αθήνα των γκραφίτι ως ιδανικό σκηνικό για την κριτική του υλισμού (Βασίλης Βαμβακάς) ως την ελληνική «ουτοπία των προσφύγων» (Γιώργος Ρακκάς) οι όψεις του εξωτισμού συμπλέκονται με τον τρόπο που οι ίδιοι οι Ελληνες είδαν τον εαυτό τους μέσα από τα κυρίαρχα αφηγήματα της περιόδου. Και εδώ βρίσκεται η δεύτερη σημαντική συνεισφορά των ερευνητών: τη στιγμή που ζουμάρουν στην οπτική των ξένων αποτυπώνουν και το βλέμμα του ίδιου του αντικειμένου στον καθρέφτη. Η πρώτη, παρατηρεί ο Δ. Σωτηρόπουλος («Ιστορικές εκδοχές του ελληνικού εξωτισμού») «επηρεάζει, με την ηγεμονική της κουλτούρα, την αυτοεικόνα του γηγενούς πληθυσμού, σε έναν ατέλειωτο, αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο». Την ώρα που η ευρωπαϊκή ιντελιγκέντσια ανακάλυπτε το playroom της κρίσης ανάμεσα σε άλλες περφόρμανς, οι Ελληνες ανακάλυπταν τα σύγχρονα ερείπια σαν συνώνυμο του καπιταλισμού (Π. Παναγιωτόπουλος). Την ώρα που η Documenta 14 ανακάλυπτε ότι η παλιά εστία της δικτατορίας σιγόκαιγε εντός της δημοκρατίας, οι «Αγανακτισμένοι» στην πλατεία Συντάγματος αναφωνούσαν ότι «Η χούντα δεν τελείωσε το ’73». Κόπιες της ελληνικότητας παράγονταν και ανακυκλώνονταν εντός και εκτός Ελλάδας μυθοποιώντας το ένδοξο παρελθόν ακόμη και στον προβληματικό Νότο, σημειώνει η Δέσποινα Σεβαστή.

Αντισυστημικότητα

Σε αυτό το σκηνικό εξωτισμού της τελευταίας δεκαετίας, το δημοψήφισμα του 2015 ήταν η σημαντικότερη περφόρμανς, όπως παρατηρεί ο Π. Παναγιωτόπουλος. Και η Λέσβος μόνο κατ’ όνομα ένα πείραμα ανθρωπισμού, το οποίο είδαν από κοντά, ανάμεσα σε άλλους, ο Πάπας Φραγκίσκος, η Σούζαν Σαράντον και ο Αϊ Γουέι Γουέι. «Η μετατροπή των κέντρων μεταναστών σε “δυστοπίες”… επιβεβαιώνει, κατά την τραγικότερη μορφή, την περίφημη έννοια για την “πονηρία της ιστορίας”: αυτό που φαίνεται “ανθρωπισμός” στην πραγματικότητα εκδηλώνεται ως η απόλυτη άρνησή του» (Γ. Ρακκάς). Και όχι μόνο: προσφέρεται ως θέαμα και εμπειρία για όποιον υποκύπτει ευκολότερα στη σαγήνη του εξωτισμού. Θυμίζει ο Δημήτρης Τζιόβας στη δική του εισήγηση: «Το καλύτερο παράδειγμα αυτής της εκμετάλλευσης είναι μια καταχώριση τον Μάρτιο του 2018 στον online “Guardian” – αποσύρθηκε στη συνέχεια – η οποία πρόσφερε πακέτο διακοπών στην Ελλάδα για 7 διανυκτερεύσεις (2.500 λίρες κατ’ άτομο) ώστε οι συμμετέχοντες να ανακαλύψουν τον αντίκτυπο της οικονομικής και προσφυγικής κρίσης στη χώρα». Στη μία άκρη του φάσματος, η ευρωπαϊκή Αριστερά και οι απανταχού αντισυστημικοί έβλεπαν μέσω της Ελλάδας το καλύτερο όνειρό τους για ένα καίριο χτύπημα στον καπιταλισμό και τη νεωτερικότητα. Στην άλλη άκρη, οι υπόλοιποι έβλεπαν την Ελλάδα σαν εμπόδιο, μια χώρα που «δεν μπορεί να μεταρρυθμιστεί» ή, σε μια προσέγγιση bon pour l’ Orient, που παθαίνει τελικά όσα αξίζει. Στην πρώτη ομάδα, θα θυμίσει ο Ιωάννης Γρηγοριάδης, ανήκει και ένα ορισμένο κομμάτι της τουρκικής Αριστεράς, ενώ η κυρίαρχη προσέγγιση απευθύνεται στο εσωτερικό ακροατήριο του Ερντογάν: οι Ελληνες είναι τα «κακομαθημένα παιδιά των Ευρωπαίων», οι οποίοι εμπιστεύονται μια «χρεοκοπημένη χώρα» απέναντι στη «δυναμική Τουρκία».

Η νέα «Αρκαδία της παγκοσμιοποίησης»

Η έκφραση «αποικία χρέους» δεν ήταν ποτέ αθώα σ’ αυτήν την ανάγνωση του εξωτισμού. Υιοθετήθηκε μάλιστα από μια μεγάλη μερίδα της ριζοσπαστικής Αριστεράς και της «παλαβής Δεξιάς» ξυπνώντας τον λαϊκισμό, που κοιμάται για να μεταλλαχθεί ανάλογα με την περίσταση: από τον αντιαμερικανισμό του 1970 ως τον αντιγερμανισμό του 2010. Και αντιστρόφως, σημειώνουν οι επιμελητές στην εισαγωγή: «Αυτό που κατανοούμε σήμερα ως ελληνικό εξωτισμό έχει ρίζες στην πολιτική και πολιτισμική ιστορία της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας (Γιακωβάκη, 2011) παίρνοντας τη μορφή ενός οριενταλισμού ειδικού τύπου, που λεγόταν φιλελληνισμός». Μέσα από την περιδιάβαση στα νέα ερείπια οι σύγχρονοι «περιηγητές» αναζητούσαν τη «νέα Αρκαδία του κινήματος εναντίον του καπιταλισμού και της παγκοσμιοποίησης» (σελ. 5). Η Βίκυ Καραφουλίδου, με τη σειρά της, επισημαίνει ότι οι φιλέλληνες του 19ου αιώνα πρόβαλαν στην Ελλάδα κυρίαρχες δυτικές αξίες, εντάσσοντάς τη στα χριστιανικά έθνη και δίνοντάς της ρόλο «διαφωτιστή της Ανατολής». Πολλές από αυτές τις ιδέες θα κάνουν την επανεμφάνισή τους ως σκληρός πυρήνας στη Μεγάλη Ιδέα. Τέλος, οι Δημήτρης Αντωνίου και Ζηνοβία Λιαλιούτη προτείνουν μια διπλή ανάγνωση: από τη μια, για τη στάση των αμερικανών αξιωματούχων που συμμετείχαν στην εφαρμογή του Σχεδίου Μάρσαλ και παρακολουθούσαν στερεοτυπικά την Ελλάδα ως ανάχωμα στον κομμουνιστικό κίνδυνο. Μια χώρα «στο όριο της νεωτερικότητας, αλλά όχι πλήρως εκσυγχρονισμένη» (ανεξαρτήτως, πάντως, από το φίλτρο του νεο-οριενταλισμού, γεγονός παραμένει ότι ύστερα από τον Εμφύλιο η Ελλάδα δεν θα μπορούσε να είναι εκσυγχρονισμένη). Στο δεύτερο σκέλος αποτιμούν τη στάση των γάλλων ηγετών – από τον Ντε Γκολ ως τον Μακρόν στην Πνύκα – απέναντι σε έναν «αυτόνομο πλέον εταίρο» που έχει πάψει να είναι ο αποδιοπομπαίος τράγος της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Panayis Panagiotopoulos, Dimitris P. Sotiropoulos
Political and cultural aspects of Greek exoticism, Palgrave Macmillan, 2019, σελ. 170
Στη σειρά Reform and transition in the Mediterranean (επιμέλεια Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης)
Τιμή 53,49 ευρώ