Ο «Μικρός Μυστράς» της Λακωνίας

Σε έναν λόφο-πρόβουνο του Πάρνωνα, σε απόσταση 40 περίπου χιλιομέτρων ανατολικά της Σπάρτης, βρίσκεται ο «Μικρός Μυστράς» της Λακωνίας, το ιστορικό Γεράκι.Περίτεχνα σπίτια και αρχοντικά, πλακόστρωτα σοκάκια, μνημεία μεγάλης αξίας, παραδοσιακά καφενεία και μια όμορφη πλατεία στολίζουν τη γραφική κωμόπολη, που κατέχει τη θέση του ομώνυμου μεσαιωνικού οικισμού, αλλά και των Γερονθρών, σημαντικής αρχαίας λακωνικής πολιτείας (η τειχισμένη ακρόπολη των Γερονθρών εντοπίζεται στην κορυφή του λόφου, πάνω από το Γεράκι).

ΣΤΟ ΔΙΑΒΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. Οι ανασκαφικές έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί στην περιοχή του Γερακίου έφεραν στο φως δείγματα ανθρώπινης δραστηριότητας από την Ύστερη Νεολιθική Περίοδο. Η κατοίκηση του χώρου κατά τη διάρκεια της Εποχής του Χαλκού επιβεβαιώνεται από τα αρχαιολογικά ευρήματα. Η περιοχή του Γερακίου εγκαταλείφθηκε πιθανότατα κατά τους Μυκηναϊκούς Χρόνους.

Στα μέσα του 8ου αιώνα π.Χ. οι Γερόνθραι, που κατοικούνταν έως τότε από Αχαιούς, κατελήφθησαν από Δωριείς με επικεφαλής τον Τήλεκλο, γιο του βασιλιά της Σπάρτης Αρχέλαου. Στην πόλη εγκαταστάθηκαν σπαρτιάτες έποικοι, ενώ οι παλαιοί – αχαϊκής καταγωγής – κάτοικοι των Γερονθρών πήραν τον δρόμο της εξορίας. Ο Παυσανίας περιγράφει με παραστατικότητα τη δωρική πόλη των Γερονθρών.

Επί ρωμαϊκής κυριαρχίας οι Γερόνθραι έπαυσαν να είναι υποτελείς της Σπάρτης και έγιναν αυτόνομη πόλη. Οι κάτοικοι των Γερονθρών ασπάστηκαν τον χριστιανισμό το αργότερο τον 4ο αιώνα μ.Χ.

Δεν είναι γνωστή μετά βεβαιότητας η χρονική περίοδος κατά την οποία οι Γερόνθραι μετονομάστηκαν σε Γεράκι. Πιθανολογείται, πάντως, ότι η αλλαγή του τοπωνυμίου έλαβε χώρα ανάμεσα στον 7ο και τον 11ο/12ο αιώνα.

Σε κάθε περίπτωση, το Γεράκι γνώρισε περίοδο ακμής κατά την Υστεροβυζαντινή Περίοδο, ενώ επί Φραγκοκρατίας αποτέλεσε έδρα μίας από τις δώδεκα βαρονίες της Πελοποννήσου που συγκροτούσαν το Πριγκιπάτο της Αχαΐας.

Σύμφωνα με μια εκδοχή, το Γεράκι λειτούργησε στους Μεταβυζαντινούς Χρόνους ως οδικός-διαμετακομιστικός σταθμός.

Οι Γερακίτες έλαβαν μέρος στον επαναστατικό αγώνα του 1821, υπήρξαν δε από τους πρώτους Eλληνες που μετανάστευσαν στην Αμερική.

Οι ασχολίες των σημερινών κατοίκων του Γερακίου είναι κατ’ εξοχήν αγροτικές – τα κύρια προϊόντα της περιοχής είναι το λάδι (στην περιοχή καλλιεργούνται ως επί το πλείστον ελιές) και τα δημητριακά.

ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ. Στα αξιοπρόσεκτα θρησκευτικά μνημεία του Γερακίου συγκαταλέγονται οι εκκλησίες της Κοίμησης της Θεοτόκου, του Αγίου Αθανασίου (τετράστυλος σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός με τρούλο και τοιχογραφίες 13ου-14ου αιώνα), του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου (μονόχωρος ναός με τοιχογραφίες του τέλους του 13ου-αρχών του 14ου αιώνα, καθώς και των μέσων του 15ου αιώνα), της Ευαγγελίστριας (μονόκλιτος σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός με τοιχογραφίες 12ου-13ου αιώνα), του Αγίου Σώζοντος (τετράστυλος σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός με τρούλο και τοιχογραφίες 12ου-13ου αιώνα) και του Αγίου Νικολάου (δίκλιτος ναός με τοιχογραφίες του τέλους του 13ου αιώνα).

Στα όρια του σύγχρονου οικισμού του Γερακίου, πλησίον του ναού του Αγίου Αθανασίου, αποκαλύφθηκε από τον καθηγητή Ανδρέα Ξυγγόπουλο τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική. Επίσης, στη θέση του ναού του Αγίου Σώζοντος υπήρχε και άλλη μεγάλη παλαιοχριστιανική βασιλική – σώζονται τα θεμέλια της αψίδας της.

ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟ ΚΑΣΤΡΟ. Μια ξεχωριστή ενότητα αποτελεί το μεσαιωνικό κάστρο του Γερακίου, που δεσπόζει σε γειτονικό λόφο (Παλαιόκαστρο) με πανοραμική θέα, στις νοτιοδυτικές πλαγιές του Πάρνωνα.

Το κάστρο ιδρύθηκε στις αρχές του 13ου αιώνα, όταν η περιοχή είχε παραχωρηθεί στον φράγκο βαρόνο Γκυ ντε Nιβελέ, μετά τη Δ’ Σταυροφορία. Παρέμεινε υπό φραγκική κατοχή έως το 1259. Μετά την ήττα των Φράγκων στη μάχη της Πελαγονίας παραχωρήθηκε στους Βυζαντινούς και αποτέλεσε στήριγμα του Δεσποτάτου του Μυστρά επί δύο αιώνες, έως το 1460. Στα κατοπινά χρόνια έπεσε στα χέρια των Τούρκων και των Ενετών, εγκαταλείφθηκε δε στα τέλη του 18ου αιώνα.

Λείψανα τειχών και κτιρίων, καθώς και βυζαντινές εκκλησίες, εντυπωσιάζουν τους λάτρεις της ιστορίας και του πολιτισμού. Ακολουθώντας το μονοπάτι προς την κορυφή του κάστρου, οι επισκέπτες συναντούν κατά σειρά την Αγία Αικατερίνη, με λιγοστές τοιχογραφίες, την Αγία Παρασκευή, σταυρεπίστεγο ναό με έξοχη αρχιτεκτονική και ενδιαφέροντα ζωγραφικό διάκοσμο 15ου αιώνα, τον Aγιο Δημήτριο, ερειπωμένο ναό με λιγοστές τοιχογραφίες, τη Ζωοδόχο Πηγή (Ελεούσα), μονόχωρο ναό με τοιχογραφίες 15ου αιώνα, και, τέλος, τον Άγιο Γεώργιο, τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα, μαρμάρινο τέμπλο, μοναδικό φράγκικο προσκυνητάρι και τοιχογραφίες 14ου αιώνα.

Στην κορυφογραμμή, στη διαδρομή προς τη θέση «Πέρα Εκκλησιές», βρίσκονται ο Προφήτης Ηλίας, μονόχωρος ναός με ζωγραφικό διάκοσμο 15ου αιώνα, συγγενή προς εκείνον της Ζωοδόχου Πηγής, τα Θεοφάν(ε)ια, σταυρεπίστεγος ναός με τοιχογραφίες 13ου αιώνα, και οι Ταξιάρχες, σταυρεπίστεγος ναός με τοιχογραφίες 15ου αιώνα (ξεχωρίζει η σπάνια τοιχογραφία της Αλώσεως της Ιεριχούς).

ΤΑ ΓΕΡΑΚΙΤΙΚΑ ΚΙΛΙΜΙΑ. Το Γεράκι φημίζεται για τη μακρά παράδοσή του στην οικιακή υφαντουργία. Τα ονομαστά γερακίτικα κιλίμια, που υφαίνονται στον χαρακτηριστικό «όρθιο αργαλειό», ξεχωρίζουν για την πρωτοτυπία των σχεδίων τους, την ποικιλία των χρωμάτων και των διακοσμητικών μοτίβων τους, την ιδιαίτερη τεχνική τους, που μεταλαμπαδεύεται έως σήμερα αναλλοίωτη από γενιά σε γενιά.

Αξίζει να σημειώσουμε ότι το παλαιότερο σωζόμενο υφαντό του Γερακίου χρονολογείται στα μέσα του 17ου αιώνα, ενώ τα γερακίτικα χαλιά αναφέρονται σε προικοσύμφωνα διαφόρων περιοχών της Πελοποννήσου ήδη από τον 18ο αιώνα.

Η ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΠΕΡΙΟΧΗ. Στην ευρύτερη περιοχή του Γερακίου βρίσκονται τα χωριά Καλλιθέα (με τη βυζαντινή εκκλησία της Παναγίας), Καρίτσα («μπαλκόνι» της Λακωνίας με θαυμάσιο κλίμα) και Αλεποχώρι (χωριό με εξαίρετα δείγματα αρχιτεκτονικής).