Οταν {CR}η Μοσχολιού έκανε μάθημα φωνητικής

Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1950 μαθήματα φωνητικής έκαναν μόνο οι ερμηνεύτριες του κλασικού τραγουδιού, σύμφωνα με τις αφηγήσεις πρωταγωνιστών της εποχής. «Και τι είναι, βρε Μαίρη μου, το ελαφριό;» ήταν η αντίδραση του Μανώλη Καλομοίρη, διευθυντή του Εθνικού Ωδείου, όταν η δασκάλα Μαίρη Κωνσταντάρα τού ζήτησε να δημιουργήσουν τμήμα και για το ελαφρό τραγούδι. Τη δεκαετία του 1980 μετονομάστηκε πλέον σε «σύγχρονο» καλύπτοντας όλα τα είδη – εκτός του κλασικού -, ενώ στην επικαιρότητα μπήκαν οι vocal coaches. Αυτό που παλιότερα λεγόταν «δασκάλες φωνητικής». Μιλήσαμε με δύο της παλιότερης σχολής και μία της νεότερης για τους διάσημους μαθητές και τις διάσημες μαθήτριές τους.

ΦΡΟΣΩ ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ

«Ο καλύτερος δάσκαλος είναι ο καλύτερος μαθητής»

Τον περασμένο Ιούνιο σε μια συναυλία στην Κύπρο ο Διονύσης Σαββόπουλος είπε από σκηνής «απόψε αν έκανα κανένα λάθος, δεν φταίω εγώ, αλλά αυτή» δείχνοντας προς τη Φρόσω Στυλιανού που στεκόταν δίπλα του. «Είναι η δασκάλα φωνητικής μου» εξήγησε στο κοινό που έσπευσε να χειροκροτήσει την ευθύτητα και το ωραίο χιούμορ που τον διακρίνει. Ο θαυμασμός της ερμηνεύτριας προς τον «καλύτερο δάσκαλο που είναι ο καλύτερος μαθητής» είναι αυτονόητος. «Ο Διονύσης Σαββόπουλος που θέλει συνεχώς να μαθαίνει, κι όταν τυχαίνει σε κάποια παράσταση να τραγουδώ δίπλα του και με συστήνει μεταξύ άλλων ως “η δασκάλα μου”, γελάω με το Σύμπαν που έφερε στον δρόμο μου τον άνθρωπο που με έκανε να αγαπήσω τόσο πολύ την τραγουδοποιία». Η νεαρή καλλιτέχνις και δασκάλα φωνητικής, η οποία μοιράζει τον χρόνο της ανάμεσα σε προσωπικά λάιβ και μαθήματα, εξηγεί ότι: «Η φωνητική είναι τρόπος ζωής, είναι μια συνεχής προπόνηση που κάθε άνθρωπος ο οποίος ασχολείται με το τραγούδι, καταξιωμένος ή νεότερος, οφείλει να κάνει συστηματικά μέσα στα χρόνια, αν θέλει το μουσικό όργανο που έχει στο σώμα του να είναι σε καλή φυσική κατάσταση. Η γνώση και η συνεχής ανησυχία για εξέλιξη, σε όλα τα πράγματα, δηλώνουν πολλά. Είναι στάση ζωής, είναι δείγμα ευφυΐας και ταπεινότητα απέναντι στο Σύμπαν ολόκληρο. Πιστεύω πως τελικά εξελίσσονται και προχωρούν μόνο αυτοί που είναι ανοιχτοί στη γνώση εφ’ όρου ζωής». Αλλά πώς είναι ο Διονύσης Σαββόπουλος ως μαθητής; «Εχω σίγουρα απαιτήσεις από τους μαθητές μου και δεν διαπραγματεύομαι την ευθύνη που οφείλουν να αισθάνονται απέναντι στο εργαλείο τους. Η φωνή η ίδια και ο τρόπος που τη χρησιμοποιούμε καθρεφτίζουν σε μεγάλο βαθμό την προσωπικότητα, την αισθητική, τον χαρακτήρα, το ήθος του καλλιτέχνη. Μπορείς να καταλάβεις αν είναι εσωστρεφής ή εξωστρεφής, αν είναι καλλιεργημένος, αν έχει βάθος ως άνθρωπος και άρα ως καλλιτέχνης, ακόμα κι αν έχει χιούμορ». Αεικίνητος, ακούραστος, πάντα νέος είναι τα χαρακτηριστικά που προσθέτει για τον Διονύση Σαββόπουλο. «Η στάση του απέναντι στη μουσική δείχνει ότι θέλει μονίμως να εξελίσσεται, όσο σπουδαίο και να είναι το έργο που ήδη μας έχει δώσει. Γι’ αυτό και τα τραγούδια του έχουν τόσο φως και προτείνουν λύσεις. Μια τέτοια φιλοσοφία και στάση συνδέονται απόλυτα με την ανάγκη του να συντηρεί τη φωνή του, με την οποία ενσαρκώνει τις ιστορίες του».

ΑΝΝΑ ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ

«Επιβάλλεσαι μόνο με την αλήθεια»

«Βίκυ μου, δεν μπορώ να κάνω τίποτε άλλο πια. Σηκώνω τα χέρια ψηλά. Παραιτούμαι, δεν μπορούμε να συνεχίσουμε». «Να σου πω, να σου πω. Εμένα μου αρέσεις. Δεν πειράζει, εγώ θα έρχομαι…». Ο διάλογος έγινε πριν από πολλά χρόνια ανάμεσα στη σπουδαία δασκάλα φωνητικής Αννα Διαμαντοπούλου και την αλησμόνητη Βίκυ Μοσχολιού. Δεν είναι το μοναδικό περιστατικό που ανασύρει από τη μνήμη της η «κόουτς» των μεγαλύτερων ονομάτων της δισκογραφίας για ν’ αφηγηθεί τη σχέση που είχε αναπτυχθεί ανάμεσα στη δασκάλα και τη μαθήτρια. Η Αννα Διαμαντοπούλου τής είχε απαγορεύσει να καπνίζει, με την απειλή μάλιστα ότι αν έδειχνε ανυπακοή, δεν θα την ξαναδεχόταν στο μάθημά της. Η ατίθαση Βίκυ Μοσχολιού κρυβόταν στο καφενείο του Εθνικού Ωδείου, όπου γινόταν το μάθημα φωνητικής, και στόλιζε με «γαλλικά» όποιον υποψιαζόταν ότι μπορεί να την καρφώσει. «Αν και είχε έρθει σε μένα με τελείως κατεστραμμένη φωνή, πριν αρρωστήσει, καταφέραμε να την επαναφέρουμε και να τραγουδήσει ξανά» θυμάται η Διαμαντοπούλου.

Πώς μπορεί να επιβληθεί ένας δάσκαλος φωνητικής σε έναν σταρ; «Μόνο με την αλήθεια. Οποιος έχει αποφασίσει να κάνει μαθήματα ξέρει ότι θα γίνει μαθητής και θα πρέπει να συνεργαστεί». Η πρώτη μαθήτρια που ανέλαβε η Αννα Διαμαντοπούλου, σε ηλικία 23 ετών, ήταν η καταξιωμένη τραγουδίστρια της εποχής Μαίρη Λω. «Ετρεμα και σκεφτόμουν “τι μπορώ να κάνω εγώ για μια τόσο μεγάλη τραγουδίστρια” διότι ήταν μεγάλο όνομα τότε». Αυτή ήταν η αρχή και η συνέχεια ήταν εντυπωσιακή: Χάρις Αλεξίου, Μανώλης Μητσιάς, Γιώτα Νέγκα, Κατερίνα Κούκα, Καίτη Γαρμπή είναι μερικά από τα ονόματα που γράφουν την ιστορία του ελληνικού τραγουδιού, ο καθένας μέσα από το είδος του, και αφήνονται στα χέρια της. «Ο Γιώργος Μαζωνάκης είχε έρθει σε μένα όταν ήταν 16 ετών. Από την πρώτη στιγμή που τον είδα αντιλήφθηκα ότι πρόκειται για έναν σταρ. Εξαιρετικός μαθητής και με διάθεση να μαθαίνει πάντα».

Οι σταρ είναι άραγε δύσκολοι ως μαθητές; Η Αννα Διαμαντοπούλου επιχειρεί μια διαφορετική διάκριση: «Οι άντρες είναι πιο εύκολοι μαθητές από τις γυναίκες διότι έχουν περισσότερη πίστη στον δάσκαλο. Εμείς οι γυναίκες χρειαζόμαστε περισσότερο το χιούμορ».

ΑΜΑΛΙΑ ΒΙΝΟΣ

«Σχέσεις στοργής»

Η Αμαλία Βίνος είναι δασκάλα φωνητικής και ορθοφωνίας της μεθόδου Theta Healing (προέρχεται από τα εγκεφαλικά κύματα θήτα), ενώ έχει εμπνευστεί και διδάσκει τη μέθοδο Soul Key (το κλειδί της ψυχής). Πρόκειται για μια μέθοδο φωνητικής ψυχολογίας η οποία απευθύνεται σε όλους. «Eχω μαθητές από παπάδες και γιατρούς μέχρι δημοσιογράφους, ηθοποιούς και επιστήμονες. Μέσα από τη φωνή μας θεραπεύουμε κομμάτια της ψυχής μας και μπορούμε να γνωρίσουμε καλύτερα τη φωνή μας, άρα και τον εαυτό μας. Είναι ένα είδος ψυχοθεραπείας». Βέβαια η πλειονότητα των καλλιτεχνών, και δη των τραγουδιστών, καταφεύγει στα μαθήματα ορθοφωνίας και φωνητικής. Τη φροντίδα της Αμαλίας Βίνος απολαμβάνουν η Νατάσσα Μποφίλιου, η Ελευθερία Αρβανιτάκη, ο Κωστής Μαραβέγιας, ο Θέμης Καραμουρατίδης, η Παυλίνα Βουλγαράκη και πολλοί άλλοι. «Ενας καλλιτέχνης ξεκινάει να τραγουδάει, αλλά συνεχίζει να μαθαίνει καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Αλλάζεις ως άνθρωπος, το σώμα μας, οπότε αναζητάς – ή πρέπει ν’ αναζητάς – καινούργια πράγματα για τη φωνή σου. Είναι εκμάθηση και προπόνηση εφ’ όρου ζωής».

Ποια είναι η διαφορά ενός ερμηνευτή που εκγυμνάζει τη φωνή και εκείνου που επαναπαύεται σε ό,τι του έχει χαρίσει η φύση; «Ο Αϊνσταϊν είπε ότι το ταλέντο είναι μια στιγμή που χρειάζεται 15 ώρες την ημέρα προπόνηση. Μόνο η προσπάθεια μπορεί να αναδείξει και να διατηρήσει αυτό που σου έχει χαρίσει η φύση. Υπάρχει ένας μύθος που θέλει τους παλιούς τραγουδιστές να μην έκαναν μαθήματα φωνητικής. Εγώ έχω ακούσει σε συνέντευξη τον Στέλιο Καζαντζίδη να λέει ότι έχει κάνει μαθήματα. Αυτό από μόνο του τα λέει όλα». Η σιγουριά, η ασφάλεια και η συνειδητότητα που αποκτά κανείς με τη συνεχή εκγύμναση του φωνητικού του οργάνου δίνουν τη δυνατότητα ν’ αντεπεξέλθει κανείς σε οποιαδήποτε δυσκολία παρουσιαστεί. Πώς είναι ένας σταρ ως μαθητής; «Οπως το είπατε: μαθητής που διψάει για την εξέλιξή του, για την πρόοδό του. Με την κυρία Αρβανιτάκη, για παράδειγμα, κάνουμε μάθημα, εννοείται ότι της μιλάω στον πληθυντικό, αλλά η σχέση παραμένει καθηγήτριας και μαθήτριας. Με όλους τους μαθητές μου έχω αναπτύξει σχέσεις αγάπης και εμπιστοσύνης».

Η «μαθήτρια»

ΓΙΩΤΑ ΝΕΓΚΑ

Σήμερα τα μαθήματα φωνητικής είναι πια κανόνας διότι οι τραγουδιστές έχουν συνειδητοποιήσει ότι η ζωή τους έχει πολλά κοινά σημεία με τη ζωή του αθλητή. Οσο ταλέντο κι αν έχει κανείς, είτε παίζει σε ομαδικό παιχνίδι είτε στον στίβο, χρειάζεται προπόνηση για να μπορέσει ό,τι έχει μέσα στο κεφάλι του να το κάνουν πραγματικότητα τα χέρια και τα πόδια του. Η προπόνηση αυξάνει την αντοχή και του δίνει και την τεχνική. Στην περίπτωση των ερμηνευτών θα πρέπει να πούμε ότι αν μάθουν να τραγουδούν λάθος, καταστρέφουν τη φωνή τους. Κι εγώ πήγα στην κυρία Διαμαντοπούλου με κατεστραμμένη φωνή από τις πολλές ώρες τραγουδιού, τις κακές συνθήκες και τη λάθος τοποθέτηση της φωνής. Η  δασκάλα φωνητικής μπορεί να  κρατήσει το όργανο – τη φωνή – σε καλή κατάσταση, υγιές και βεβαίως να προσαρμόζεται στις αλλαγές που φέρνει ο χρόνος. Οι παλιότεροι τραγουδιστές που ανέβαιναν στο πατάρι είχαν δίπλα τους – στην πλειονότητά τους – συνθέτες και οργανοπαίκτες δασκάλους. Βεβαίως ήταν και διαφορετικός ο κώδικας ερμηνείας. Πριν από την εμφάνιση των μικροφώνων υπήρχαν μόνο σοπράνο και τενόροι γιατί πολύ απλά έπρεπε να ακούγονται. Οι άλτο φωνές ήρθαν αργότερα – για παράδειγμα η Βίκυ Μοσχολιού. Δύσκολα θα απευθυνόταν κάποιος στις δασκάλες φωνητικής, οι οποίες σαφώς δεν ήταν και πολλές εκείνη την εποχή, γιατί δεν υπήρχε η γνώση. Λίγοι ήταν εκείνοι που αντιλαμβάνονταν την ανάγκη των μαθημάτων.