Από τον θρίαμβο στην αποστασία

Στο τέταρτο μέρος του αφιερώματος γίνεται αναφορά στο βασιλικό πραξικόπημα και στην αποστασία του 1965, στην κυριαρχία του Κ. Καραμανλή από το 1955 μέχρι το 1993 και στην κυβέρνηση Ανδ. Παπανδρέου και την επαναφορά της Δημοκρατικής παράταξης στην εξουσία.

Στις εκλογές Φεβρουαρίου 1964 η Ενωσις Κέντρου από το 42,04% έφθασε στο 52,72% και τις 171 έδρες. Στη νέα κυβέρνηση μετείχε και ο Ανδρέας Παπανδρέου, ο οποίος είχε εκλεγεί βουλευτής. Ανέλαβε το σημαντικό υπουργείο Προεδρίας. Δεν είχε αποκηρύξει την πρόθεσή του να ακολουθήσει περισσότερο αυτόνομη πολιτική στις διεθνείς σχέσεις της χώρας. Αρχισε τότε ο πόλεμος εναντίον του από τις ΗΠΑ, την ΕΡΕ με τον χαρακτηρισμό «κρυπτοκομμουνιστής» και την Αριστερά, που διέβλεπε ότι «ροκανίζει» την εκλογική της δύναμη. Θα προστεθεί και ο Κ. Μητσοτάκης, ο οποίος οραματιζόταν τη διαδοχή του Γεωργίου Παπανδρέου. Τον Μάιο του 1965 «αποκαλύπτεται» η σκευωρία του «ΑΣΠΙΔΑ», την οποία έστησαν ο τότε υπουργός Αμυνας Γαρουφαλιάς, ο Γρίβας και ο αρχηγός ΓΕΕΘΑ Γεννηματάς. Στόχος ο Ανδρέας και αφορμή ανατροπής της κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου. Ο βασιλιάς θα αρνηθεί στον Γ. Παπανδρέου να αντικαταστήσει τον Γαρουφαλιά στο υπουργείο Αμυνας.

Η ρήξη με τον Κωνσταντίνο. Το πρωί της 15ης Ιουλίου 1965 «Το ΒΗΜΑ» στο κύριο άρθρο τόνιζε: «Η χροιά της ανωμαλίας, την οποία προσέλαβεν η απαράδεκτος εκκρεμότης, καθίσταται, από ώρας εις ώραν και από λεπτού εις λεπτόν, μελανωτέρα, ενώ η αδημονία της δημοκρατικής κοινής γνώμης τείνει να λάβη διαστάσεις εκρηκτικάς». Στις 7 το απόγευμα η ιστορική συνάντηση του Γ. Παπανδρέου με τον βασιλιά Κωνσταντίνο. Με την έναρξη της συνομιλίας, ο πρωθυπουργός εξήγησε προφορικά τη θέση του στον βασιλιά και του επέδωσε τη δική του απαντητική επιστολή με την οποία εξέφραζε την πρόθεσή του να παραιτηθεί: «Εάν δεν εμπνέω εμπιστοσύνην πρέπει να παύσω να είμαι πρωθυπουργός. Είναι όμως αδιανόητον ότι θα δύναμαι να παραμείνω πρωθυπουργός, αλλά όχι και υπουργός Εθνικής Αμύνης. Πολιτικός ανήρ, ο οποίος θα εδέχετο τοιούτον εξευτελισμόν θα καθίστατο άξιος περιφρονήσεως υπό του λαού. Και θα παρέμενε μοναδικόν παράδειγμα αφιλοτιμίας εις την πολιτικήν ιστορίαν της χώρας».

Ο Κωνσταντίνος επέμεινε στις θέσεις του, επιβεβαιώνοντας το αδιέξοδο, τη ρήξη, αλλά και τους σχεδιασμούς του. Ακολούθησε ο εξής, αποκαλυπτικός των βασιλικών προθέσεων, διάλογος:

Παπανδρέου: «Μεγαλειότατε, αύριον θα σας υποβάλω εγγράφως την παραίτησίν μου».

Κωνσταντίνος: «Ακουσα τα περί παραιτήσεως και τα λαμβάνω υπ’ όψιν μου».

Παπανδρέου: «Αντιλαμβάνομαι τον λόγον διά τον οποίον επείγεσθε διά την παραίτησιν».

Κωνσταντίνος: «Είναι δεδομένη η παραίτησις».

Παπανδρέου: «Καταλαβαίνω τι έχετε κατά νουν, Μεγαλειότατε».

Στις 7.15 ο Γ. Παπανδρέου εξήλθε από τα Ανάκτορα της Ηρώδου του Αττικού και αποφεύγοντας τους δημοσιογράφους, κατευθύνθηκε προς το Καστρί.

Το σχέδιο «Περικλής». Ως «έτοιμοι από καιρό» οι αποστάτες προέβλεπαν τη ρήξη και ήταν έτοιμοι για τη διαδοχή. Οταν στις 8 το βράδυ ο Παπανδρέου δήλωσε: «Επήλθε διαφωνία. Αύριο θα υποβάλω την παραίτηση της κυβερνήσεώς μου και θα προβώ εις ανακοινώσεις». Την ίδια ώρα, όμως, οι μηχανισμοί της ανακτορικής ανατροπής της εκλεγμένης κυβέρνησης της Ενώσεως Κέντρου βρίσκονταν σε πλήρη εξέλιξη. Ο Γεώργιος Νόβας, τον οποίον ο Παπανδρέου προόριζε για Πρόεδρο της Βουλής, ενάντια στην πλειοψηφία των βουλευτών του κόμματος, ορκιζόταν πρωθυπουργός στη Βουλή!

Ο Κ. Μητσοτάκης προσπάθησε να δικαιολογήσει την απόφασή του και τις κινήσεις του ως εξής: «Δεν είμεθα προδόται. Είμεθα τοποτηρηταί της ΕΚ ως συνόλου εις την εξουσίαν. Επειδή η λαϊκή εντολή ήτο και παραμένει να κυβερνήση το Κέντρον. Δεν θα αφήναμε την εξουσίαν έρμαιον των πεζοδρομίων, ούτε θα την εχαρίζαμεν εις τους παντοειδείς μνηστήρας της ανωμαλίας».

Οι «μνηστήρες της ανωμαλίας» ήταν και αυτοί «έτοιμοι από καιρό» και περίμεναν την ευκαιρία για να εφαρμόσουν το σχέδιό τους. Το σχέδιο «Περικλής», το οποίο εφαρμόστηκε στις εκλογές βίας και νοθείας του 1961 και είχε καταρτιστεί από την ΕΥΠ, η δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγορίου Λαμπράκη και το σαμποτάζ σε μονάδα πυροβολικού στον Εβρο από τον Γ. Παπαδόπουλο, το οποίο αποδόθηκε από δεξιές εφημερίδες στο ΚΚΕ, ήσαν οι προπαρασκευαστικές ενέργειες της χούντας των Συνταγματαρχών.

Στις 3 Απριλίου 1967 θα σχηματιστεί η τελευταία κυβέρνηση της ΕΡΕ με πρωθυπουργό τον Π. Κανελλόπουλο.

Στις 14 Απριλίου θα διαλύσει τη Βουλή και θα προκηρύξει εκλογές για τις 28 Μαΐου. Για τις 23 Απριλίου ο Γ. Παπανδρέου είχε αποφασίσει να αρχίσει την προεκλογική εκστρατεία από τη Θεσσαλονίκη, συνοδευόμενος και από τον Ανδρέα Παπανδρέου.

Μετά τα μεσάνυχτα της 20ής Απριλίου είχαμε κλείσει την έκδοση του «ΒΗΜΑΤΟΣ» και γύρισα στο σπίτι μου. Μετά από δύο περίπου ώρες πήρα ένα τηλεφώνημα από φίλο που έμενε στο κέντρο της Αθήνας. Ταραγμένος μου είπε ότι τανκς κατεβαίνουν από το Γουδί στο κέντρο.

Κατέβηκα στα γραφεία της εφημερίδας αφού ενημέρωσα και άλλους συναδέλφους. Αποφασίσαμε να εκδώσουμε έκτακτο παράρτημα. Δεν προλάβαμε την εκτύπωση, διότι «έτοιμοι από καιρό» και οι πραξικοπηματίες απαγόρευσαν το ίδιο βράδυ την κυκλοφορία των εφημερίδων.

Η «κληρονομιά» του Ανδρέα Παπανδρέου. Εύλογη η απορία των αναγνωστών. Γιατί θυμίζω την προϊστορία των κυβερνήσεων του Ανδρέα Παπανδρέου; Διότι νομίζω ότι η ιστορία έχει συνέχεια. Και η πολιτική, αλλά και η συμπεριφορά των ηγετών όταν κυβερνούν επηρεάζεται από τις προηγούμενες σελίδες της Ιστορίας, στην οποία μετείχαν.

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής κυριάρχησε στην Ιστορία από το 1955 μέχρι το 1993, στη δύσκολη μετεμφυλιακή περίοδο, με θετικό έργο, αλλά σε ελεγχόμενη δημοκρατία.

Με την επιστροφή του, μετά την 11ετή αυτοεξορία του στο Παρίσι, ήταν εμφανής η απαλλαγή του από τα «βαρίδια» του παρελθόντος. Ανέλαβε τη δύσκολη και επικίνδυνη αποκατάσταση της Δημοκρατίας.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου ανέλαβε τη μεγάλη ευθύνη να παγιώσει τη Δημοκρατία και να δικαιώσει τους αντιστασιακούς αγώνες. Και να επαναφέρει στην εξουσία τη Δημοκρατική παράταξη, η οποία είχε αποκλειστεί από την οκταετία Καραμανλή, το βασιλικό πραξικόπημα και την αποστασία του 1965.

Ο Ηλίας Νικολακόπουλος, στον πρόλογο του Δ’ Τόμου της «Περιπέτειας του Κοινοβουλευτισμού στην Ελλάδα» τονίζει: «Η ατολμία που χαρακτήρισε τις κυβερνητικές επιλογές της ΝΔ μετά το 1974 σε σχέση με το δίλημμα «ρήξη ή συνέχεια με το παρελθόν» αποτυπώθηκε με διττό τρόπο στις επόμενες εκλογές της 20ής Νοεμβρίου 1977. Αφενός με την ανάδειξη μιας επτακομματικής Βουλής, που αντανακλούσε το ευρύ ιδεολογικό φάσμα της πρώτης μεταδικτατορικής περιόδου, και αφετέρου με την εντυπωσιακή ισχυροποίηση του ΠΑΣΟΚ, η οποία υποδήλωνε πως η δυναμική τού εκλογικού ανταγωνισμού πριμοδοτούσε τη διαμόρφωση μιας διπολικής αναμέτρησης. Η συνέχεια ήταν σχεδόν προδιαγεγραμμένη. Με τη θριαμβευτική επικράτηση του ΠΑΣΟΚ στις 18 Οκτωβρίου 1981 ολοκληρώνεται και τυπικά η πρώτη φάση της μεταπολίτευσης, αφού η απρόσκοπτη εναλλαγή των κομμάτων στην εξουσία αποτελεί, σύμφωνα και με τη διεθνή βιβλιογραφία περί «μεταβάσεων», την ισχυρότερη ένδειξη για τη διαμόρφωση ενός εδραιωμένου πλέον δημοκρατικού κοινοβουλευτικού καθεστώτος.

Παράλληλα, τα ποικίλα μέτρα που υιοθέτησαν οι πρώτες κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ διευκόλυναν την ενσωμάτωση στο πολιτικό σύστημα σημαντικών στρωμάτων του πληθυσμού που είχαν τεθεί στο περιθώριο από το μετεμφυλιακό κράτος και υπέσκαψαν τα θεμέλια των κληρονομημένων διαιρέσεων του παρελθόντος, με κορυφαία εκδήλωση την αναγνώριση, το 1982, με τριάντα οκτώ χρόνια καθυστέρηση, της εαμικής εθνικής αντίστασης.

Στις συζητήσεις μας μου εξηγούσε ότι πρωταρχικός στόχος του ήταν η αφύπνιση των πατριωτικών και δημοκρατικών αντανακλαστικών του ελληνικού λαού, τα οποία είχαν καταπνιγεί από τις κυβερνήσεις της Δεξιάς και τη χούντα και την απροκάλυπτη παρέμβαση των ΗΠΑ στην επιβολή της δικτατορίας και την εισβολή στην Κύπρο. Καθοριστική η συμβολή του στη διαμόρφωση του πολιτικού και κομματικού συστήματος. Ανέτρεψε τον κυρίαρχο πολιτικό διαχωρισμό «Εθνικόφρονες – Κομμουνιστές και το αντικατέστησε με το δίπολο «Δεξιά – Αντιδεξιά». Το ΠΑΣΟΚ ήταν το πρώτο κόμμα με μαζική οργάνωση, που θα υιοθετήσει και η Νέα Δημοκρατία.

Με την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης έκλεισε το κεφάλαιο του Εμφυλίου. Σημαντικές αποφάσεις: Εκδημοκρατισμός του Συνδικαλισμού και των Ενόπλων Δυνάμεων, το Εθνικό Σύστημα Υγείας, το ΑΣΠ, η νομιμοποίηση του πολιτικού γάμου, η ψήφος στα 18, η θέσπιση επιδομάτων (τέκνων, αναπήρων και άλλων). Η καθιέρωση της ισότητας των δύο φύλων. Και ιδιαίτερα σημαντική η απόφαση για την ελεύθερη επιστροφή των πολιτικών προσφύγων του Δημοκρατικού Στρατού.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος-συγγραφέας