Ο πειρασμός του ανορθολογισμού

Η διαρκής επιστροφή στη δημοσιότητα των προβλημάτων που προκαλούνται από αυτό που έχουμε συνηθίσει να ονομάζουμε «αντιεμβολιαστικό κίνημα» έρχεται να υπενθυμίσει τις επιπτώσεις από την τρέχουσα υποχώρηση του κύρους του επιστημονικού λόγου και τη γοητεία ενός ορισμένου ανορθολογισμού.

Γνωρίζω ότι το πρόβλημα έχει και άλλες διαστάσεις, όπως είναι ο τρόπος που η υπερβολική επικέντρωση στην ατομική επιλογή που σφραγίζει τη ρητορική του ηγεμονικού σήμερα νεοφιλελευθερισμού στο όριό της μπορεί να πάρει και τη μορφή της άρνησης πρακτικών που υποτίθεται ότι επιβάλλονται για το «δημόσιο καλό». Ούτε θέλω να αμφισβητήσω όσους στέκονται στη βιοπολιτική διάσταση των ζητημάτων που αφορούν τη δημόσια υγεία ή τη βαρύτητα του ερωτήματος εάν μπορεί να υπάρξει μια δημοκρατική και χειραφετητική βιοπολιτική.

Κυρίως θέλω να σταθώ στην ανάδυση μορφών ανορθολογισμού εντός της τρέχουσας κρίσης νομιμοποίησης μιας ορισμένης εκδοχής επιστημονικού λόγου. Είναι αλήθεια ότι η ιστορία της νεωτερικότητας έχει δείξει τη συνύπαρξη ανάμεσα στην ανάπτυξη της επιστήμης και ποικίλες μορφές ανορθολογισμού. Από την αστρολογία μέχρι διάφορες θρησκευτικές δοξασίες, τα παραδείγματα είναι πολλά. Θα μπορούσε μάλιστα κάποιος να υποστηρίξει ότι ένας βαθμός ανορθολογισμού ήταν και είναι αναγκαίο ανακουφιστικό συμπλήρωμα απέναντι σε μια εργαλειακή ορθολογικότητα που θα κινδύνευε να φτιάξει έναν μάλλον αφιλόξενο κόσμο. Ομως, πάντα ήταν ένα συμπλήρωμα: οι άνθρωποι μπορεί να ασχολούνταν με την αστρολογία, όμως δεν αμφισβητούσαν τις βασικές αρχές της φυσικής. Ενα ιδιότυπο «ναι μεν αλλά» δηλαδή, που άλλωστε αποτέλεσε και καθοδηγητικό νήμα διαφόρων ρευμάτων της σύγχρονης θεολογίας.

Το πρόβλημα με φαινόμενα όπως του αντιεμβολιαστικού κινήματος δεν είναι απλώς ότι αμφισβητούν την αυθεντία της επιστήμης. Κυρίως είναι ο τρόπος που εμφανίζονται ως μια στρεβλή εκδοχή «εναλλακτικής γνώσης». Διεκδικούν, δηλαδή, να είναι μια σύγχρονη εκδοχή της κριτικής της επιστήμης που είχαμε σε προηγούμενες εποχές. Μόνο που τα μεγάλα κινήματα κριτικής του επιστημονισμού και της τεχνοκρατικής αντίληψης, στα οποία χρωστάμε την αποκάλυψη των κινδύνων από τη μόλυνση του περιβάλλοντος, την αμφισβήτηση του οφέλους από την πυρηνική ενέργεια και την ανάδειξη των κινδύνων από τις τεχνολογίες επιτήρησης και επεξεργασίας ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων, διεκδικούσαν την επιστημονικότητα και υποστήριζαν ότι η επιστήμη μπορούσε να συμβάλει σε μια καλύτερη κοινωνική οργάνωση. Αντίθετα, ο σύγχρονος ανορθολογισμός θεωρεί ότι εκπροσωπεί ούτως ή άλλως μια εναλλακτική και ανταγωνιστική αλήθεια, χωρίς καμιά ανάγκη θεμελίωσης.

Γιατί, όμως, εμφανίζεται με τέτοια ένταση σε μια εποχή όπως η σημερινή, όπου η σύμφυση της τεχνολογίας, ιδίως της ψηφιακής, και των πιο μύχιων πλευρών της ύπαρξής μας είναι πρωτοφανής και όπου περισσότερο παρά ποτέ εξαρτιόμαστε από τεχνικά συστήματα; Δύο σημεία θα ήθελα να θέσω: το ένα, η ίδια η σημασία του κινδύνου. Οπως είχε διαπιστώσει αρκετά χρόνια πριν ο Ούρλιχ Μπεκ, ζούμε σε κοινωνίες διακινδύνευσης. Ο κυρίαρχος λόγος μπορεί να υποστηρίζει την αποτελεσματικότητα της τεχνοεπιστήμης, όμως συνάμα διαρκώς υπογραμμίζει και τους κινδύνους. Η ίδια η έννοια της ασφάλειας ως αγαθού που θεωρείται πλέον υπέρτερου της ευημερίας στηρίζεται στη διαρκή ετοιμότητα όχι μόνο των αρχών αλλά και των ατόμων έναντι πλήθους κινδύνων: από την τρομοκρατία μέχρι την πιθανή ύπαρξη ιχνών αλλεργιογόνων παραγόντων στα τυποποιημένα τρόφιμα. Γιατί λοιπόν να μην αποφασίσει και το άτομο να επεκτείνει αυτή την ετοιμότητα έναντι κινδύνων ακόμη και σε κάτι που τυπικά αφορά την προστασία του έναντι ασθενειών;

Σε αυτό ας προσθέσω και ένα δεύτερο σημείο. Η διαρκής ιδεολογική απαξίωση κάθε έννοιας επιστημονικής εξήγησης κοινωνικών φαινομένων, πέραν της απλής καταγραφής στατιστικών τάσεων, και η παράλληλη αναγόρευση της αγοράς σε μηχανισμό εγγενώς ορθολογικό υπονομεύουν την ίδια την πεποίθηση του διαφωτισμού ότι μπορεί να βελτιωθεί η κοινωνική πραγματικότητα στη βάση της γνώσης για αυτή. Στον βαθμό που η αγορά γίνεται αποδεκτή ως η μόνη και αναπόδραστη επιλογή, το παράλληλο «διανοητικό σύμπαν» π.χ. των αντιεμβολιαστών γίνεται απλώς μια ακόμη «ατομική επιλογή» που αφορά τον «ιδιωτικό τους χώρο».

Αυτό σημαίνει ότι πραγματική απάντηση στον ανορθολογισμό δεν μπορεί να είναι μόνο η προβολή των επιτευγμάτων μιας ορισμένης εκδοχής τεχνοεπιστήμης. Ούτε, βέβαια, απλώς η θεσμική επιβολή των πρακτικών που αφορούν τη δημόσια υγεία. Το βασικό είναι να επιστρέψει η εμπιστοσύνη στη συλλογική διανοητική ικανότητα της ανθρωπότητας όχι μόνο να παράγει επιστήμη και τεχνική, αλλά και εκείνη την κριτική γνώση της κοινωνίας που δεν επιτρέπει απλώς τον εντοπισμό ή την περιγραφή των κοινωνικών προβλημάτων, αλλά και τον ίδιο τον συνειδητό κοινωνικό μετασχηματισμό. Αυτή θα ήταν όντως η πρόκληση ενός νέου διαφωτισμού.

Ενα νέο κίνημα εκλαΐκευσης

Η τεράστια πρόοδος της επιστήμης έχει σημάνει και μια μεγάλη απόσταση ανάμεσα στο τι παράγεται ως επιστημονική έρευνα και το τι διαχέεται όντως στην κοινωνία, ώστε να γίνει τμήμα του «κοινού νου». Ωστόσο, ένα νέο μαζικό κίνημα εκλαΐκευσης επιστημονικών εννοιών και θεωριών, ιδίως αυτών που είναι στην αιχμή, που να μην προβάλλει μόνο επιτεύγματα αλλά και να εξηγεί φυσικές, βιολογικές και ιστορικές διεργασίες, θα μπορούσε να αποτελέσει απάντηση στον νέο ανορθολογισμό.