Τίνος είναι η ηγεμονία, ρε παιδιά;

Αντόνιο Γκράμσι, εκτός όλων των άλλων, ονομάζεται ένας πολιτικός θεωρητικός στο όνομα του οποίου η ελληνική Αριστερά και Δεξιά στήνουν πολιτισμικούς πολέμους στα μαρμαρένια αλώνια. Η δική του θεωρία για την «ιδεολογική ηγεμονία» μιας κοινωνικής ομάδας είναι η διελκυστίνδα που κατά καιρούς στήνεται στο Survivor της εγχώριας πολιτικής σκηνής επιτρέποντας στους παίκτες να διαγωνίζονται για την ιστορική αλήθεια. Ποιος έχει με το μέρος του την κοινωνία των πολιτών, το εκπαιδευτικό σύστημα και τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, ώστε να επικαλείται το γκραμσιανό άγιο δισκοπότηρο; Μόλις πρόσφατα ο Νίκος Φίλης δήλωσε ότι «η Δεξιά σήμερα έχει ιδεολογική ηγεμονία» και έφερε ως παράδειγμα την αποτυχία του ΣΥΡΙΖΑ στην ΕΡΤ. Η άποψη, που δεν είναι μοναδική στον χώρο του, ακούγεται σαν μακρινή αντήχηση όσων έλεγε σε προεκλογική ομιλία τον Απρίλιο του 2018 ο Μάκης Βορίδης: «Η Αριστερά πρέπει να ηττηθεί, πρέπει να χάσει την ιδεολογική ηγεμονία της».

Ο υπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης αναφερόταν προφανώς στο μετεμφυλιακό τρόπαιο που δεν αφήνει τους δεξιούς να κοιμηθούν. Οι «ηττημένοι της Ιστορίας» θεωρούνταν διαχρονικά οι νικητές της πολιτισμικής ηγεμονίας. Η αριστερή στράτευση – στη λογοτεχνία, τις τέχνες, τη μουσική – μιλούσε εξ ονόματος όλου του προηγούμενου πολιτισμού, υποσχόταν να ανακαλύψει το «νόημα της Ιστορίας» και ευαγγελιζόταν ένα καινούριο είδος αθωότητας. Ο δικός της καημός για τη ζωή, τα δικά της ντέρτια για τη Μεταπολίτευση πότιζαν άλλωστε και τη στόφα των αντιπάλων. Από διαρκές αγώνισμα για την προσωπική επανάσταση – αξιοπρέπεια, αν προτιμάτε – ο «αριστερός» έγινε της μοδός. Ενας επιτήδειος της επιβίωσης, χωρίς κομματικό πρόσημο κατ’ ανάγκη, που επιδίωκε την «ευτυχία πέμπτου ή έκτου ορόφου», με την άδεια του Ελύτη, ή «τρεις λόγους αντιπροέδρων», με την άδεια του Αναγνωστάκη. Στην οκταετία του ΠΑΣΟΚ, μάλιστα, φάνηκε να παίρνει τη μεγάλη ρεβάνς κόντρα στους προαιώνιους ταξικούς εχθρούς. Από τη μια, ο Γοργοπόταμος, η λαϊκότητα του Μακρυγιάννη, οι Γιορτές της Ανοιξης, το πολιτικό τραγούδι. Από την άλλη, το χρονοντούλαπο με την «Ελένη» του Γκατζογιάννη, το «Φωτιά και τσεκούρι» του Αβέρωφ, ο «εθνικόφρων» Μυριβήλης.

ΦΑΡΣΑ. Κι όμως, οι ιδεολογικές ηγεμονίες δεν είναι ποτέ απόλυτα μεγέθη. Επιστρέφοντας στην πρόσφατη περιπέτειά μας, το βασικό συστατικό της τσιπρικής ηγεμονίας, το δίπολο «Μνημόνιο – αντιΜνημόνιο» δεν θα λειτουργούσε χωρίς τη συνεργασία με τον… ταξικό εχθρό. Οι ΑΝΕΛ χτυπούσαν τα νταούλια και ο Τσακαλώτος απάλειφε τη λέξη «τρόικα» για να την πει «θεσμοί». Σε ένα λησμονημένο φαρσικό στιγμιότυπο, ο Τάκης Μπαλτάκος, λειτουργώντας σαν αμορτισέρ της εθνικολαϊκής λοκομοτίβας, θα δηλώσει για τον διαπραγματευτή Τσίπρα: «Ιδρώνει τη φανέλα με το εθνόσημο». Κάπως έτσι, κατά την προηγούμενη πενταετία, βασικό προαπαιτούμενο για την αριστερή ηγεμονία δεν έπαψε ποτέ να είναι η επίκληση και ανάκτηση της χαμένης εθνικής κυριαρχίας – ένα αόρατο νήμα που κρατούσε από την παπανδρεϊκή «Ελλάδα των Ελλήνων». Στην αντίστροφη οπτική, ο Κυριάκος Μητσοτάκης επενδύει για τη δική του ηγεμονία εκεί όπου έχασε ο αντίπαλος: στη μεσαία τάξη και το μονίμως απόρθητο Κέντρο. Ο Τσίπρας είχε πείσει τους κεντροδεξιούς «νοικοκυραίους» με την επαναφορά του τεχνητού παραδείσου, με επιδόματα και άσματα επινίκια στα Eurogroup. Η ηγέτης της Δεξιάς ανοίγεται στους μη προνομιούχους με κοινωνικά μερίσματα και το περίσσευμα από το δημοσιονομικό πλεόνασμα. Ο πρώτος είχε υποσχεθεί την κατάργηση του ΕΝΦΙΑ, ο δεύτερος τον μειώνει. Μοιάζει να γνωρίζει καλύτερα από τους γκραμσιανούς της Κουμουνδούρου ότι η πολιτική ηγεμονία χτίζεται στο επίπεδο των ιδεών, αλλά κερδίζεται με την εφαρμοσμένη πολιτική.

Κι όμως, οι ιδεολογικές ηγεμονίες είναι απόλυτες – και τότε μπορεί να καταλήξουν καταστροφικές. Από μια περίεργη διαστροφή της τύχης, συμπληρώθηκαν τον περασμένο Νοέμβριο 90 χρόνια από μία κομβική στιγμή για τον διμέτωπο αγώνα εναντίον των ιδεολογικών δογματισμών: την έκδοση του «Ελεύθερου πνεύματος» του Γιώργου Θεοτοκά. Στην περίοδο του 1929, μια περίοδο κυβερνητικής σταθερότητας και μεγάλων προσδοκιών για οικονομική ανάπτυξη, ο 24χρονος τολμητίας – άγνωστος μεταξύ αγνώστων – υποδεικνύει με την έκδοσή του την απελευθέρωση από τον ζυγό δύο αντιμαχόμενων ρευμάτων: από τη μια του ιδεαλιστικού εθνικισμού, από την άλλη του μαρξισμού, όπως τα συμπυκνώνει ο Νάσος Βαγενάς στον «Κινούμενο στόχο» (εκδ. Πόλις). Ακόμη κι αν είναι παράδοξο, δεν παύει να είναι επίκαιρο: εκτός από την πρόσδεση στα ιδανικά του εξευρωπαϊσμού, του φιλελευθερισμού και της φυγής προς τα μπρος, ο Θεοτοκάς αποκηρύσσει την ιδεολογική ηγεμονία απ’ όπου κι αν προέρχεται. Στον εθνικισμό προσάπτει την επαρχιακή ιδέα μιας «ασάλευτης, τετελεσμένης» εθνικής παράδοσης. Στον μαρξισμό «φανατισμό ανάλογο με εκείνον των θεολογικών συζητήσεων του Βυζαντίου». Μόνη διέξοδος η αποδέσμευση «από τους πνευματικούς μιλιταρισμούς». Κατά μία έννοια, έχουμε μπροστά μας 90 χρόνια.