Μια κατηγορία μόνος του

Παράξενη που είναι η ζωή. Αν εκεί, στις αρχές της δεκαετίας του 1970, ίσχυαν η ποτοαπαγόρευση και ο αντικαπνιστικός νόμος, η παγκόσμια μουσική σκηνή θα έχανε μία από τις πλέον εμβληματικές φιγούρες της. Μια πολυσχιδή προσωπικότητα, ένα μοναχοκαλόγερο – με τον δικό του τρόπο – αυτού που ονομάζουμε με την ευρεία έννοια «ροκ». Πηγή έμπνευσής του, τα τσιγάρα και το αλκοόλ, τουλάχιστον για μια περίοδο – ή για να είμαι περισσότερο σαφής, όταν η μουσική και τα τραγούδια μύριζαν (και για εμένα συνεχίζουν) ταμπάκο και μπέρμπον.

Για τον Τομ Γουέιτς, που γεννήθηκε σαν σήμερα πριν από 70 χρόνια στην Πονόμα της Καλιφόρνιας ως Τόμας Αλαν Γουέιτς, θα μπορούσε να γράψει κανείς χιλιάδες λέξεις και να μην αρκούν. Μόνο και μόνο το γεγονός ότι είναι μουσικός, τραγουδοποιός, συνθέτης, ηθοποιός, έχει γράψει επίσης μουσική για το θέατρο και τον κινηματογράφο, πιανίστας, κιθαρίστας, σύζυγος και πατέρας είναι αρκετά για να γραφτούν τόμοι. Δεν είναι όμως μόνο αυτά. Από το 1973 και το πρώτο του άλμπουμ, το «Closing Time», έως την τελευταία του δισκογραφική εργασία του «Bad as Μe», παραμένει στον ίδιο δρόμο. Με στροφές ανοικτές ή κλειστές, με ανηφόρες ή κατηφόρες, αλλά χωρίς τετακέ. Και όταν βρίσκεσαι στο προσκήνιο κοντά μισό αιώνα και δεν έχεις κάνει πλαγιολίσθηση, έχει τη σημασία του.

Ο αμερικανός καλλιτέχνης έχει διαμορφώσει όλα αυτά τα χρόνια ένα αμιγώς προσωπικό ιδίωμα. Αντλεί υλικό από ένα ευρύ φάσμα μουσικών ειδών, από τα μπλουζ, την γκόσπελ και την τζαζ μέχρι το μουσικό θέατρο και την οπερέτα, χωρίς να είναι δυνατό να καταταχθεί σαφώς σε μια συγκεκριμένη μουσική σκηνή. Το αντικονφορμιστικό έργο του κυριαρχείται από ατμοσφαιρικές περιγραφές περιθωριακών και γκροτέσκ χαρακτήρων, αλλόκοτες ιστορίες, αλλά και ρομαντικές αφηγήσεις δοσμένες συνήθως στη μορφή μιας μπαλάντας. Και εδώ αρχίζουν τα δύσκολα. Πώς ορίζεται η μπαλάντα για τον Τομ Γουέιτς όταν έχει αυτή την ιδιόρρυθμη φωνή που σε γδέρνει, σε τσιτώνει και εκεί που έχεις φθάσει στα άκρα σου, νιώθεις να σου απλώνει το χέρι και σου ζητεί γλυκά γλυκά να τον ακολουθήσεις στο ταξίδι; Εκεί λοιπόν που είσαι έτοιμος να τον συγχωρέσεις για όλο το προηγούμενο κοπάνημα, έρχεται το νέο. Και εσύ συνεχίζεις να περιμένεις την επόμενη όαση.

Ο Τομ Γουέιτς δεν ήταν και δεν θα γίνει ποτέ ο mainstream καλλιτέχνης. Μπορεί να έχει τιμηθεί με δύο βραβεία Γκράμι για τους δίσκους «Bone Machine» και «Mule Variations», αλλά δεν είναι αυτό που τον κάνει θέμα συζήτησης. Είναι ο τρόπος που ερμηνεύει, ο τρόπος που χτυπά τα πλήκτρα του πιάνου και η αντισυμβατικότητά του.

Γεννήθηκε στην Πομόνα, μεγάλωσε στο Γουίτιερ και άλλες περιοχές της Νότιας Καλιφόρνιας ταξιδεύοντας συχνά λόγω των μετακινήσεων της οικογένειάς του, μιας οικογένειας που ανήκε στη μεσαία τάξη. Οι γονείς του Φρανκ και Αλμα, εκπαιδευτικοί στο επάγγελμα, χώρισαν όταν εκείνος ήταν δέκα ετών και το 1960 μετακόμισε με τις δύο αδελφές του και τη μητέρα του στο Σαν Ντιέγο. Η σχέση του με τη μουσική άρχισε από τα μικρά του. Ακουγε Μπινγκ Κρόσμπι, Κόουλ Πόρτερ, Τζορτζ Γκέρσουιν, Μπομπ Ντίλαν, Φρανκ Σινάτρα. Στα γυμνασιακά του χρόνια έφτιαξε το συγκρότημά του (System) και όταν αναζητούσε εργασία ως μουσικός στο Λος Αντζελες, τον ανακαλύπτει ο Χερμπ Κοέν.

ΤΖΑΖ ΚΑΙ ΠΕΡΙΘΩΡΙΟ. Ο Τομ Γουέιτς βρήκε πεδίον δράσης λαμπρόν. Με συνθέσεις που μουσικά προσέγγιζαν την τζαζ και στιχουργικά εξιστορούσαν ιστορίες του περιθωρίου, υιοθετώντας το γλωσσικό ιδίωμά του και διανθίζοντάς τες με εκλεπτυσμένο χιούμορ, υπέγραψε το πρώτο του συμβόλαιο με τη δισκογραφική εταιρεία Asylum. Πρώτο του έργο το «Closing Time» που κυκλοφόρησε το 1973 και έως τα τέλη της δεκαετίας του ’70 έχει καταφέρει να αναδείξει το στυλ του. Οι συναισθηματικοί και ποιητικοί στίχοι του καθώς και η ξεχωριστή φωνή του – εν μέρει αλλοιωμένη από την κατάχρηση τσιγάρων και αλκοόλ – του εξασφάλισαν ένα πιστό ακροατήριο που ταυτιζόταν με την εικόνα ενός μποέμ τροβαδούρου. Παράλληλα όμως τον απομάκρυνε από τις κυρίαρχες τάσεις της εποχής.

Το 1976 κυκλοφόρησε ο τέταρτος δίσκος του «Small Change», σημειώνοντας αξιοσημείωτη εμπορική επιτυχία ώστε να συμπεριληφθεί στα 100 πρώτα άλμπουμ του καταλόγου Billboard, ενώ παράλληλα επαινέθηκε και από τους κριτικούς. Δύο χρόνια αργότερα κυκλοφόρησε το «Blue Valentine» (για πρώτη φορά κάνει χρήση ηλεκτρικής κιθάρας) και την επόμενη δεκαετία συντελείται η μεγάλη στροφή. Γνωρίζει την Κάτλιν Μπρέναν, μετέπειτα σύζυγό του, με την οποία ανοίγει νέους δρόμους τόσο στη ζωή του όσο και στο έργο του.

Απελευθερωμένος από το παρελθόν, το οποίο ποτέ δεν το αρνήθηκε, πειραματίστηκε με ένα ευρύ φάσμα οργάνων και αναζήτησε εν γένει νέα εκφραστικά μέσα, αναλαμβάνοντας ο ίδιος την παραγωγή των δίσκων του και σε στενή συνεργασία με τη σύζυγό του. Επισημοποιήθηκε τότε η μετακίνησή του από την τζαζ και τις πιάνο μπαλάντες σε αντισυμβατικές ενορχηστρώσεις με χρήση διαφορετικών οργάνων, ενίοτε αυτοσχέδιων, αλλά και διαφορετικούς ρυθμούς βαλς, τάνγκο, ρούμπα, καμπαρέ και μπλουζ.

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που ενοχλούνται από τη μουσική και την ερμηνεία του. Πρώτον, επειδή δεν μπορεί να μπει κάτω από μια συγκεκριμένη ταμπέλα και, δεύτερον αυτή η φωνή ενοχλεί. Δεν ακούγεται εύκολα. Και γιατί όμως θα έπρεπε;  Ο Τομ Γουέιτς δεν είναι ελιτιστής. Εχει βρει τους δικούς του κώδικες επικοινωνίας πρωτίστως με τον εαυτό του και στη συνέχεια με τους ακροατές του. Ο δισκοκριτικός Μπάρνι Χόσκινς τον έχει χαρακτηρίσει ως τον σημαντικότερο αμερικανό καλλιτέχνη του 20ού αιώνα, ενώ ο μουσικός Τόνι Χάμφρις τον συγκρίνει μόνο με τον Μπομπ Ντίλαν. Μια άλλη δημοσιογράφος τον έχει χαρακτηρίσει ως περισσότερο Ντίλαν από τον Ντίλαν.

Ολα αυτά οδηγούν στο ότι ο Τομ Γουέιτς είναι μια κατηγορία μόνος του. Οι ιστορίες του με ήρωες περιθωριακούς, πόρνες και χαμένους της ζωής εξακολουθούν να προκαλούν. Οπως και η δήλωσή του ότι ο καλύτερος ήχος είναι αυτός που βγαίνει όταν τηγανίζεται το μπέικον. Χιούμορ; Παραδοξολογία; Κανείς δεν ξέρει να πει με σιγουριά. Οπως συμβαίνει και με τις συνεντεύξεις που δίνει. Οταν δίνει: «Οι ψυχοπαθείς και οι αλκοολικοί είναι από την πλευρά του πατέρα μου. Από την πλευρά της μητέρας μου είχαμε όλους τους πάστορες». Σε ερώτηση εάν θεωρεί τον εαυτό του ποιητή ή τραγουδιστή, απαντά «είμαι μεθοδιστής», στην επόμενη αν θεωρεί εαυτόν γόνιμο καλλιτεχνικά, απαντά «αφού με ανέθρεψαν καθολικό».

Οταν ήταν μικρός δεν έβλεπε φαντάσματα και νεράιδες, αλλά άκουγε. «Ως παιδί άκουγα ήχους μέσα στο κεφάλι μου. Ηταν τρομακτικό. Μετά έμαθα ότι και άλλοι καλλιτέχνες το έχουν πάθει». Οταν πρωτοείδε τον Τζέιμς Μπράουν ήταν, όπως έχει πει ο ίδιος, σαν να έβαλε το δάκτυλό του στην πρίζα. Την ίδια περίπου περίοδο είδε τον Μπομπ Ντίλαν σε ένα γυμναστήριο. «Ζαλίστηκα. Ηταν ένας πλανήτης προς διερεύνηση». Αν δεν υπήρχε ο Τομ Γουέιτς, θα έπρεπε η παγκόσμια μουσική και στιχουργία να τον είχαν εφεύρει. Αλλά αν το είχαν κάνει αυτό, δεν θα μπορούσε ο αμερικανός μποέμ τραβαδούρος να εξελιχθεί σε αυτή την ανεξάρτητη και ιδιότροπη φυσιογνωμία. Επειδή οι δημιουργοί επηρεάζουν τα δημιουργήματά τους.

Στον κινηματογράφο

Γνωστή και μη εξαιρετέα η σχέση του με τον κινηματογράφο – κατάφερε και εκεί να έχει αφήσει το αποτύπωμά του. Ακόμα και σε δεύτερους ρόλους – που είναι και οι περισσότεροι – λειτουργεί ως εκλεκτός καλεσμένος ή μυστηριώδης «απρόσκλητος» ξένος που ακόμα και ο λίγος χρόνος που εμφανίζεται είναι αρκετός για να αφήσει το στίγμα του. Συνήθως απόκοσμος, είναι σαν να έρχεται από ένα άλλο σύμπαν. Περιθωριακό; Προσωπικό; Κανείς ίσως δεν μπορεί να πει με σιγουριά. Με το ιδιαίτερό του στυλ και χωρίς να καπελώνει την ταινία ή τους υπόλοιπους ηθοποιούς. Φράνσις Φορντ Κόπολα και Τζιμ Τζάρμους είναι δύο μόνο σκηνοθέτες με τους οποίους έχει συνεργαστεί. Θυμηθείτε τον στην «Παγίδα του νόμου» να τραγουδά με τον Τζον Λιούρι και τον Ρομπέρτο Φελίνι το μοναδικό «I Scream, You Scream, We All Scream for Ice Cream».

Οι ταινίες όπου έχει εμφανιστεί:

– Βίαιοι δρόμοι (1978), του Σιλβέστερ Σταλόνε

– Λυκάνθρωποι (1981), Μάικλ Γουάτλι

– Μια μέρα, ένας έρωτας (1981), Φράνσις Φορντ Κόπολα

– Επαναστάτες χωρίς αύριο (1983), Φ.Φ. Κόπολα

– Ο αταίριαστος (1983), Φ.Φ. Κόπολα

– Κότον Κλαμπ (1984), Φ.Φ. Κόπολα

– Στην παγίδα του νόμου (1986), Τζιμ Τζάρμους

– Ξένοι στην ίδια πόλη (1987), Εκτορ Μπαμπένκο

– Candy Mountain (1987), Ρόμπερτ Φρανκ/ Ρούντολφ Βούρλιτζερ

– Cold Feet (1989), Ρόμπερτ Ντόρνχελμ

– Bearskin: An Urban Fairytale (1989), Εντουάρντο Γκουέδες

– Οι δύο Τζέικ (1990), Τζανκ Νίκολσον

– Η παρέα του Κουίνς (1991), Στιβ Ρας

– Ελεύθερος στα λιβάδια του Θεού (1991), Εκτορ Μπαμπένκο

– Δράκουλας (1992), Φ.Φ. Κόπολα

– Στιγμιότυπα (1993), Ρόμπερτ Αλτμαν

– Οι μυστήριοι (1999), Κίνγκα Ασερ

– Domino (2005), Τόνι Σκοτ

– Wristcutters: A Love Story (2006), Γκόραν Ντούκιτς

– Ο φανταστικός κόσμος του δρος Παρνάσους (2009), Τέρι Γκίλιαμ

– Ο εκλεκτός (2010), Αλμπερτ & Αλεν Χιουζ

– Επτά ψυχοπαθείς (2012), Μάρτιν ΜακΝτόνα

– Η μπαλάντα του Μπάστερ Σκραγκς (2018), Τζόελ και Ιθαν Κόεν

– Ο κύριος και το όπλο (2018), Ντέιβιντ Λόουερι

– Οι νεκροί δεν πεθαίνουν (2019), Τζιμ Τζάρμους