«Ενα λιβάδι φυτεμένο με μυρτιές»

Στον Ομηρο οι νεκροί περιφέρονται στον Κάτω Κόσμο σαν όνειρα σκιάς. Τρεις φορές προσπαθεί να αγκαλιάσει τη μητέρα του ο Οδυσσέας και τρεις αποτυγχάνει. Για τους Ορφικούς, αντιθέτως, ο Αδης μοιάζει μάλλον με χλοερό λιβάδι όπου εγκαθίστανται οι μυημένοι. Από τα ομηρικά έπη ως τον Πλούταρχο και τους λατίνους σχολιαστές οι αντιλήψεις των αρχαίων Ελλήνων περί θανάτου, περί μετά θάνατον ζωής και ψυχής, μεταλλάσσονται συνεχώς. Το υπενθυμίζει με ρέουσα αφηγηματικότητα και «επίσκεψη» των φιλολογικών πηγών η Ντανιέλ Ζουανά στο βιβλίο «Οι Ελληνες στον Κάτω Κόσμο», που κυκλοφορεί τις επόμενες ημέρες από την Εστία, σε μετάφραση Χαράλαμπου Μαγουλά. Κάνοντας ειδική μνεία στην επιμέλεια του Σωτήρη Μετεβελή για τη μεταφορά των ειδικών φιλολογικών όρων στα ελληνικά, το «Β» δημοσιεύει ένα απόσπασμα από το κεφάλαιο που αφορά την αντίληψη των Ορφικών για τη μεταθανάτια ζωή.

Δ.Δ.

Τα μυστήρια που αποκαλύπτονταν στους μυημένους παραμένουν… μυστήριο. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι η μύηση περιελάμβανε την ανάκληση στη μνήμη του μύθου της Δήμητρας και ηθικές συμβουλές… Περιέγραφε επίσης οπωσδήποτε την ευτυχία που περίμενε τους μυημένους μετά τον θάνατό τους^· ξέρουμε όμως τίποτε περισσότερο πάνω σ’ αυτό; Πώς φαντάζονταν οι Έλληνες τον κάτω κόσμο υπό αυτή τη νέα προοπτική; Η ίδια σιωπή τηρήθηκε και σ’ αυτό το ζήτημα από τους μυημένους και έτσι δεν μπορούμε παρά να επιδοθούμε σε υποθέσεις. Παρ’ όλα αυτά, βρίσκουμε ίσως μια σχετική νύξη στην κωμωδία του Αριστοφάνη Βάτραχοι… Το έργο εκτυλίσσεται εν μέρει στον κάτω κόσμο. Ο Διόνυσος γίνεται δεκτός εκεί από έναν χορό μυημένων, οι οποίοι γνώριζαν στον Άδη ακριβώς την ευδαιμονία που τους είχε προαναγγελθεί στα μυστήρια… Ο Ηρακλής (ο οποίος γνωρίζει ήδη το δρομολόγιο) στην αρχή του έργου, δείχνει στον Διόνυσο τον δρόμο που πρέπει να ακολουθήσει για να φτάσει στον Άδη^· θα ξέρει ότι έχει φτάσει όταν «[φ]ύσημα αυλών πιο κει θα σ’ αγκαλιάσει, και φως, όπως το εδώ, θα δεις πανώριο, κι άλση μυρτιές κι ευτυχισμένους θιάσους αντρών και γυναικών, και παλικάρια». «Ποιοι αυτοί;», ρωτάει ο Διόνυσος^· «οι μυημένοι στα μυστήρια», απαντά με εγκράτεια ο Ηρακλής (154-158). Είναι πράγματι οι μυημένοι αυτοί που συναντά ο Διόνυσος και, καθώς τους ρωτά, εκείνοι επιβεβαιώνουν ότι έφτασε στην κατοικία του Άδη και λένε στον ίδιο και στον σκλάβο του Ξανθία: «Παίζοντας μπείτε στον ιερό περίβολο της Δήμητρας, στ’ ανθισμένο το άλσος» (440-442)^· και λίγο πιο κάτω: «Στα πολύανθα τα λιβάδια πάμε, τα γεμάτα ρόδα» (448-450).

Προφανώς δεν μπορούμε να φανταστούμε ότι οι μυημένοι αποκαλύπτουν εκεί, μπροστά σ’ ένα πολυάριθμο κοινό, το περιεχόμενο της διδασκαλίας που ακουγόταν κατά τη διάρκεια της τέλεσης των μυστηρίων^· απεικονίζουν όμως τη ζωή τους στον κάτω κόσμο που πρέπει μάλλον να αντιστοιχεί αρκετά στην ιδέα που είχαν οι Έλληνες γι’ αυτόν, ή που επιθυμούσαν στο εξής να έχουν. Αντί ενός άχρωμου, σκοτεινού, παγωμένου κόσμου, όπου γυρόφερναν εξαϋλωμένες σκιές, όπως περιγράφεται στα ομηρικά ποιήματα, φαντάζονταν φυσικά έναν τόπο πολύ πιο ελκυστικό, χλοερό, ένα λιβάδι φυτεμένο με μυρτιές, γεμάτο λουλούδια και, συγκεκριμένα, τριαντάφυλλα^· εκεί, τους υποδέχονται υπό τους ήχους των αυλών, και άνδρες και γυναίκες ανάμικτα περνούν τον χρόνο τους χορεύοντας, σ’ ένα λαμπρό φως, ενώ οι μη μυημένοι βρίσκονται στα μουχλιασμένα σκοτάδια, όπως το λέει στο τέλος ο Ύμνος στη Δήμητρα, στον βόρβορο για τον οποίο γίνεται λόγος στον Φαίδωνα (69c).

Φως, πλούσια βλάστηση, μουσική και χορός: τέτοιο φαίνεται να ήταν το περιβάλλον στο οποίο βρίσκονταν οι μυημένοι μετά τον θάνατό τους. Αναγνωρίζουμε εδώ ένα τμήμα της κληρονομιάς του Ομήρου, στον βαθμό που αυτή η περιγραφή φέρνει στον νου τις νήσους των Μακάρων, με την οργιώδη φύση που παρέχει εν αφθονία όλα τα αγαθά της σε μια ελίτ ημίθεων^· το περιβάλλον όμως εδώ φαίνεται ακόμα πιο δελεαστικό, με τα λουλούδια του, τα τραγούδια του, την ατμόσφαιρα διαρκούς εορτής. Είναι δύσκολο να πούμε αν ο μετά θάνατον κόσμος που προτείνεται στους μυημένους μοιάζει πραγματικά με αυτή την εικόνα^· σίγουρα στην περιγραφή του Αριστοφάνη υπεισέρχεται ένα είδος καρικατούρας. Η εικόνα όμως αυτή εκφράζει ίσως τις προσδοκίες που εφεξής είχαν οι Έλληνες: ήλπιζαν να βρουν μετά τον θάνατό τους τουλάχιστον έναν κόσμο «ευτυχών», όπως αφήνουν να εννοηθεί οι ορφικές τελετουργίες, και, το βέλτιστο, με τη μύηση στα Ελευσίνια, έναν τόπο φωτεινό, ανθισμένο, χαρούμενο, όπου ο καθένας θα γνωρίσει τον «ενθουσιασμό» με την πρώτη σημασία του όρου, δηλαδή τη θεϊκή μανία.

Με τα ελάχιστα δεδομένα που διαθέτουμε σχετικά με τα Ελευσίνια Μυστήρια, δεν προκύπτει από πουθενά ότι οι νεκροί, μυημένοι ή όχι, μπορούσαν κάποια στιγμή να μετενσαρκωθούν, όπως πίστευαν οι Πυθαγόρειοι. Διαπιστώνουμε, όμως, και τα όρια αυτού του ιδεατού. Ακόμα κι αν κάποιες ηθικές θεωρήσεις εισάγονταν ίσως στη διδασκαλία που προορίζονταν για τους μύστες, δεν βρίσκουμε κανένα ίχνος από αυτές στις περιγραφές των μετά θάνατον ευτυχών μυημένων: βρίσκονται εκεί επειδή ακριβώς υπήρξαν μυημένοι, και όχι επειδή έζησαν με οσιότητα. Η προετοιμασία για τη μύηση δεν περιλαμβάνει παρά μόνο τελετουργίες εξαγνισμού, και καμία εξέταση των αρετών του νεοεισερχόμενου… Έτσι οι Έλληνες έβλεπαν και στη μύηση στα Ελευσίνια Μυστήρια «ένα διαβατήριο για τη μετά θάνατον ζωή», που θα τους εξασφάλιζε μια ωραία ζωή μετά τον θάνατό τους, όπως έλεγε ο Σοφοκλής («Τρισευτυχισμένοι είναι οι θνητοί αυτοί που έχουν δει αυτές τις τελετές σαν κατεβούν στον Άδη^· μόνο γι’ αυτούς υπάρχει ζωή εκεί, οι άλλοι θα υποφέρουν όλα τα δεινά»). Σε κάθε περίπτωση, οι ευτυχείς μυημένοι στα Ελευσίνια δεν φαίνεται να περιμένουν κάποια μετενσάρκωση. Όταν φτάσουν σ’ αυτόν τον «παράδεισο», βλέπουν αναντίρρητα να διάγουν μια ζωή ευδαιμονίας στην αιωνιότητα.

Ντανιέλ Ζουανά
Οι Ελληνες στον Κάτω Κόσμο
Μτφ. Χαράλαμπος Μαγουλάς
Εκδ. Εστία, σελ. 332
Τιμή: 22 ευρώ