Ο πολύτιμος χείμαρρος του Εζρα Πάουντ (β’)

Στο πρώτο μέρος του παρόντος δοκιμίου ξεκινήσαμε να εξετάζουμε το επίτευγμα του Πάουντ, το (κατά Σικελιανό) «κατορθωμένο σώμα» της ποιήσεώς του, με βάση τέσσερα ιδεογράμματα – τα κινεζικά σύμβολα που εξεικονίζουν το καθένα τους μια ολόκληρη ιδέα, που το καθένα τους είναι αυτή τούτη η ιδέα, απαλλάσσοντάς μας από την ανάγκη να συλλαβίσουμε για να φτάσουμε στην αλήθεια της ιδέας αυτής. Πρώτο ιδεόγραμμα ήταν το «σιν», που θα πει στα κινεζικά ιδεογραμματικά «ανανεώνω»: μιλήσαμε για τον Πάουντ ως ανανεωτή της ποιητικής φόρμας.

Συνεχίζω με το δεύτερο:

τσιν

όχι με αεριωθούμενα,

Η αγιότητα της τόλμης τους έχει ξεχαστεί

και τα λιοντάρια της Μπρέσια έχουν σβηστεί ¹,

Εως ότου το μυαλό ανυψωθεί χωρίς να οικοδομεί ²

τσιν

και δεν υπάρχει μήτε τσιν μήτε ρίζα.

Ο Μπάντινγκ και ο Απουωρντ ³ παραγνωρισμένοι,

όλοι οι αντιφρονούντες διεγραμμένοι…

Τσιν θα πει στα κινεζικά ιδεογραμματικά το να έχεις σοφία και να είσαι σοφός.

Η σοφία του «τσιν» μάς παραπέμπει πρώτα στη διαρκή, την αέναη επιστροφή του Πάουντ στην παράδοση. Ο μέγας ανανεωτής, που κοιτάζει ίσια και θαρραλέα μπροστά, κοιτάζει πάντοτε και προς τα πίσω, σχεδόν την ίδια στιγμή, ταυτόχρονα, «ιανικά». Ο Πάουντ ανανεώνει τη μορφή, αλλά γοητεύεται, με τρόπο που δεν μπορεί να ελέγξει, και από τις παλαιές μορφές, αυτές τις ίδιες που προσπαθεί ν’ αντιπαλέψει. Τον συγκινούν και τα πεντάμετρα των Ελισαβετιανών και οι ίαμβοι του Τσώσερ και οι τροβαδουρικές συμβάσεις των Προβηγκιανών. Βουτάει με όλο του το ποιητικό μυαλό και σώμα στη σοφία της παλαιάς ποίησης. Κι αν όλο αυτό αποτύχει, δεν τον νοιάζει: «es laissa cader… de joi sas alas» [άφησέ τον να τσακιστεί… για τη χαρά των φτερών του]» λέει στο προτελευταίο Canto CXIX, με τα λόγια του προβηγκιανού τροβαδούρου Bernard de Ventadour – κι ίσως να το λέει αυτό και στον εαυτό του.

Σοφία κοσμική, και μάλιστα πρώιμη, δεν είναι και ο κοσμοπολιτισμός του; Η καταβύθιση, ή καλύτερα η εμβάπτιση στην παράδοση, δεν θα ήταν πράξη σοφίας αν περιοριζόταν στα της Δύσης. Ο ανατολισμός του Πάουντ δεν είναι οριενταλισμός, δεν είναι «εξωτικοποίηση» του θύραθεν, είναι βαθιά κι απροσχημάτιστη διά νέου σχήματος ζωή – πώς λέμε «εκάρη μοναχός»; Βαθιά σοφία, επομένως, αυτή η ψηλάφηση της δυνατότητας μιας εν πνεύματι (και γράμματι) παγκοσμιο-ποίησης ⁴.

Κι έπειτα ο Πάουντ επιδιώκει τη σοφία – τη σοφία, ως κάτι περισσότερο από τα παραδεδομένα, τη σοφία ως μιαν αποκαλυπτική (δηλαδή διά της οραματικής αποκαλύψεως) θέαση και κατάκτηση της μιας αλήθειας. Ομως η σοφία που στα γεράματά του, το 1969, γέρων ογδοηκοντούτις, κομίζει είναι η συμφιλίωση με τη μη αλήθεια (όπως την είχε νέος φανταστεί) – το γαλήνεμα, και ίσως-ίσως η συγχώρεση, το μαλάκωμα, η πράυνση των τόσων παθών:

Να ζήσεις χίλια χρόνια μέσα σ’ έναν βλεφαρισμό.[…]

Ούτε άρχισε, ούτε τελειώνει τίποτα.[…]

Των χεριών της η καλοσύνη, απέραντη.

Θάλασσα, γαλάζια κάτω απ’ τους βράχους, ή

ο Ουίλλιαμ ψιθυρίζοντας: «Το Σλάιγκο στον παράδεισο»

όταν η ομίχλη σκέπασε

το Τιγκούλλιο. Και πως η αλήθεια βρίσκεται στην καλοσύνη ⁵.

Το τσιν που επικαλείται ο γέρος Πάουντ είναι, εν τέλει, μια σοφία της εξημέρωσης. Ο νεανικός του εαυτός, που ήτανε τόσο αποφασιστικός ώστε να φτάσει να γίνει και φασιστικός – αυτός ο εαυτός διαλύεται μέσα στη θάλασσα της καλοσύνης· καλοσύνη λένε οι νησιώτες τη γαληνεμένη θάλασσα.

Αυτή η γαλήνη μάς φέρνει στο επόμενο, συνεχίζω:

τζιν

Και ο ήλιος τζιν

νέος εφ’ ημέρῃ εστίν.

Τζιν στα κινεζικά ιδεογραμματικά θα πει: τόπος ανάπαυσης, αλλά και νέας αρχής.

Και το απόσπασμα που το συνοδεύει είναι του Ηράκλειτου, και σημαίνει: ο ήλιος είναι καινούριος κάθε μέρα – κάθε ημέρα ξανακάνει καινούριο τον ήλιο ⁶.

Είναι ο Πάουντ που μας ζητάει τη συγχώρεση που δεν είναι ποτέ εύκολο να δώσουμε. Είναι ο Πάουντ που καταλαβαίνει πόσο δύσκολο είναι να ξεχάσουμε – πόσο δύσκολη είναι πάντα μια νέα αρχή, όπως μια νέα αρχή συμβαίνει πάντα στη φύση (ή μήπως ποτέ δεν συμβαίνει ούτε εκεί;). Κι επικαλείται το «τζιν», όπως ο δικός μας μοντερνιστής βομβιστής Σεφέρης, πιο σοφός από τη φύση του και από την πολύπαθη μικρασιατική του φύτρα αυτός, όταν λέει στο τέλος του Μυθιστορήματος (1935, 35 χρονών ο Σεφέρης, 84 ο Πάουντ του Canto CX!): «Εκείνοι που κάποτε θα ζήσουν εδώ που τελειώνουμε […] / ας μη μας ξεχάσουν, τις αδύναμες ψυχές μέσα στ’ ασφοδίλια, […] // Εμείς που τίποτα δεν είχαμε, θα τους διδάξουμε τη γαλήνη».

Γι’ αυτό τόσο εύστοχα τα τελευταία αυτά Cantos επιγράφονται από τον μεταφραστή τους στο παρόν βιβλίο «Cantos της εξιλέωσης», του Yom Kippur θα λέγαμε εβραϊκά, δηλαδή ποιήματα μιας γέρικης γιορτής εξιλασμού – εβραϊκά για να θυμίσουμε στον Πάουντ το μεγάλο, το ασυγχώρητο λάθος του, πώς το είπε ο ίδιος στον εβραίο Ginsberg, όταν ο τελευταίος τον επισκέφθηκε στη Βενετία το 1967: «…το χειρότερο λάθος μου, ο βλακώδης μικροαστικός αντισημιτισμός μου». Οχι βλακώδης – ασυγχώρητος ⁷· ας συνεχίσουμε να προσπαθούμε να τον συγχωρέσουμε μέσα απ’ τα ποιήματά του, με τον τρόπο που και ο Daniel Barenboim, ο μεγάλος εβραίος πιανίστας και μαέστρος, ζήτησε τη συγχώρεση ενός άλλου μεγάλου πάτερα, του Richard Wagner, διά της μουσικής του. Δεν συγχωρούμε, αλλά συνεχίζουμε να προσπαθούμε – τσιν και τζιν.

Η συνέχεια το ερχόμενο Σάββατο.

1. Αναφέρεται (ευτυχώς!) όχι στους φασίστες, αλλά στην εξέγερση των Ιταλών της Brescia εναντίον των Αυστριακών, το 1849 (εποχή του Verdi και του Risorgimento, της πορείας προς την ιταλική απελευθέρωση, ενοποίηση και σύσταση κράτους).

2. Στο πρωτότυπο: «Until the mind jumps without building». Πόσο ωραία μεταφράζεται αυτό στα ελληνικά από τον Βλαβιανό. Ή μάλλον πόσο ωραία η ελληνική του φράση, παρότι (ή ίσως ακριβώς γιατί) δεν μένει τόσο πιστή στον λίγο πιο πεζό (pedestrian) αγγλικό στίχο, που κρατάει σχεδόν στανικά όλη τη λαϊκή αμεσότητα του αμερικανικού «easy way of speaking» – ενώ το «μυαλό που ανυψώνεται χωρίς να οικοδομεί», πόσο πιο μυστικό και καίριο, σχεδόν σαν μια μοντερνιστική επιφάνεια (epiphany) για την οποία και ο ίδιος ο Πάουντ θα ήταν περήφανος, σχεδόν σαν να περιγράφεται έτσι η φύση ενός θεού, ο οποίος είναι (φύση και ουσία) χωρίς να έχει (δομή, δηλαδή χαρακτηριστικά).

3. Basil Bunting και Edward Upward: λογοτέχνες του μοντερνισμού, φίλοι (ιδίως ο πρώτος) του Πάουντ. Βέβαια τα ονόματα επιλέγονται εδώ από τον Πάουντ και για τις συνδηλώσεις τους: Upward, ως καλώς γνωρίζετε, σημαίνει προς τα πάνω, προς τα ανάντη (ρεύματος ποταμού), το να «λάμνεις στον (σκοτεινό) ποταμό πάνω νερά», που λέει κι ο Σεφέρης στο Θερινό Ηλιοστάσι (Θ’), το τρίτο από τα Τρία Κρυφά Ποιήματά του, ενώ Bunting είναι το στρουθίον, η εμπέριζα, το σπουργιτάκι (ιδίως μάλιστα η σιταρήθρα κι ο αμπελουργός) που κι αυτό προς τα άνω θρώσκει και πετάει – αλλά bunting είναι και η (όποια) σημαία και το ύφασμά της!     

4. Φανταστείτε, βέβαια, την αντίδραση του Πάουντ αν έβλεπε με πόση βουλιμία υιοθετούν σήμερα οι Κινέζοι το Δυτικό οικονομικό και κοινωνικό πρότυπο! Αλλά ίσως δεν θα έλεγε τίποτα περισσότερο από αυτό που ήδη τότε διατύπωνε ποιητικά: «…και δεν υπάρχει μήτε τσιν μήτε ρίζα» (από το απόσπασμα του Canto CX που μόλις παρέθεσα).  

5. Από το Canto CXIV. Ουίλλιαμ: εννοεί τον ποιητή W.B. Yates [Γέιτς], Σλάιγκο: λιμάνι της δυτικής Ιρλανδίας, Τιγκούλλιο: ο κόλπος στον μυχό του οποίου βρίσκεται το Ραπάλλο, πόλη της Ιταλίας όπου έζησε για πολλά χρόνια ο Πάουντ.

6. Κι εδώ, εξαιρετική η μεταφραστική ιδέα του Βλαβιανού, όπως την περιγράφει ο ίδιος στις σημειώσεις, με τη nonchalance (τη φυσική, ευχερή άνεση) της εμπειρίας του: «Ο στίχος στ’ αγγλικά είναι: “and the sun new with the day”. Ο Πάουντ μεταφράζει εδώ τον Ηράκλειτο [Σ.τ.Σ. έναν άλλο θραυσματοποιό, όπως τουλάχιστον έχει φτάσει σ’ εμάς], απόσπασμα 32. Προτίμησα την αρχαία εκδοχή στα ελληνικά [ο ήλιος νέος εφ’ ημέρῃ εστίν] για να φανεί η αναφορά». Δίνεται, όμως, έτσι στον Βλαβιανό και η ευκαιρία να σχηματίσει μια ωραία, διαπολιτισμική ρίμα «τζιν – εστίν» (μεταξύ των αρχαίων πολιτισμών Κίνας και Ελλάδας!), μια ρίμα που επίσης είναι εντελώς σύμφωνη με το πνεύμα (και το γράμμα) του Πάουντ, ενός ποιητή που ήδη από το 1920 δεν δίσταζε να επιστρατεύει -μες στο μεθύσι της μοντερνιστικής ελευθεριότητας- ρίμες όπως η ακόλουθη: «O bright Apollo, / τίν’ άνδρα, τίν’ ήρωα, τινα θεόν, / What god, man, or hero / Shall I place a tin wreath upon!» (από το μείζον ποίημα Hugh Selwyn Mauberley, η υπογράμμιση της ρίμας δική μου.

* Πρόκειται για έργο που επίσης επανεκδόθηκε πρόσφατα σε μετάφραση του Βλαβιανού – δίγλωσση έκδοση, από τον Πατάκη, 2010.

7. Ασυγχώρητος, παρότι απηχούσε και κάτι από τον ενδημικό, σχεδόν, αντισημιτισμό που αποτελούσε (δυστυχώς) κομμάτι του Zeitgeist, του πνεύματος και εκείνης της εποχής της Ευρώπης – δες, για παράδειγμα και τον Καρυωτάκη του 1927 (πόσο διαφέρει ως σημείο ιδεολογικής αφετηρίας, ή άφιξης, από αυτό του Πάουντ;): «Λευτεριά, Λευτεριά […] / Πεταλούδες χρυσές οι Αμερικάνοι, / λογαριάζουν πόσα δολάρια κάνει / σήμερα το υπερούσιο μέταλλό σου. // Λευτεριά, Λευτεριά, θα σ’ αγοράσουν / έμποροι και κονσόρτσια κ’ εβραίοι.» (η υπογράμμιση δική μου, από το ποίημα «Στο άγαλμα της Ελευθερίας που φωτίζει τον κόσμο», την πρώτη από τις Σάτιρες).