Χορεύοντας με τα κύματα

Θα μπορούσε να είναι ένα παιχνίδι για παιδιά (ή για φοιτούντες σε στρατιωτικές σχολές). Παίρνεις έναν χάρτη, τραβάς μια διαγώνια, λοξή γραμμή και ενώνεις μια περιοχή με μια άλλη. Την τουρκική ακτή, για παράδειγμα, μεταξύ Μαρμαρίδας και Κας με την ακτή της Λιβύης. Σχηματίζεις έτσι μια λωρίδα θάλασσας κι έπειτα τη μοιράζεις στα δύο, τραβώντας άλλη μία γραμμή στη μέση. Και ιδού: ένας πατισάχ από την Αγκυρα κι ένας ηγεμών εκ Δυτικής Λιβύης κανονίζουν μεταξύ τους «τον καθορισμό θαλάσσιων δικαιοδοσιών». Θεωρώντας ότι οι μεγάλοι και ενοχλητικοί όγκοι που παρεμβάλλονται, η Ρόδος, η Κάσος, η Κρήτη η ίδια, σε τίποτε δεν χαλάνε αυτή την ωραία μοιρασιά.

Το παιχνίδι μπορεί να έχει εφαρμογή και σε άλλα σημεία του χάρτη. Θα μπορούσε, όπως ήδη επισημάνθηκε, η Γαλλία να μοιράσει τη θάλασσα μεταξύ Κυανής Ακτής και Λιβύης με μια αντίστοιχη λοξή γραμμή, αδιαφορώντας αν η Σαρδηνία, η Σικελία ή η Μάλτα, που τυχαίνει να βρίσκονται στη διαδρομή, είναι αδύνατον να μετακομίσουν αλλού. Με λίγο μεγαλύτερη δόση φαντασίας, θα μπορούσε να χαράξει κανείς μια ωραιότατη λοξή γραμμή μεταξύ Νορβηγίας και Βενεζουέλας και να μοιράσει ανάμεσά τους τη μεγάλη θάλασσα, αγνοώντας πως τη γραμμή κόβει ο ίσκιος της Ιρλανδίας, εκείνη η ατίθαση βόρεια κορυφή της Σκωτίας και κάτι νησάκια, σαν τη Γρενάδα, την εξωτική Σάντα Λουτσία ή το Τρινιντάντ και Τομπάγκο, που στέλνει καλούς σπρίντερ στους αγώνες στίβου.

Θα μπορούσε να είναι διασκεδαστική άσκηση. Αλλά στην περίπτωσή μας δεν έχει τίποτε το διασκεδαστικό. Η Τουρκία, που ενισχύει σημαντικά, με οικονομική και στρατιωτική βοήθεια, την ισλαμιστική κυβέρνηση της Τρίπολης στον εμφύλιο εναντίον των ανταρτών που ελέγχουν την Ανατολική Λιβύη, χρησιμοποίησε την επιρροή της για να επιτύχει αυτό που από καιρό επιζητούσε: μια απάντηση στις συμμαχίες της Ανατολικής Μεσογείου που την αφήνουν απέξω – μεταξύ Ελλάδας, Αιγύπτου, Κύπρου και Ισραήλ. Από την άλλη πλευρά, η Ελλάδα δεν κατάφερε – ή δεν επιχείρησε; – να ασκήσει, μέσω Ευρώπης, μια ανασταλτική πίεση στη Λιβύη.

Η εξέλιξη είναι, προφανώς, εξαιρετικά επικίνδυνη. Οχι γιατί το «μνημόνιο» της Κωνσταντινούπολης έχει κάποια νομική αξία ή εγκυρότητα. Αλλά γιατί θα αξιοποιηθεί, στην πράξη, ως το αναγκαίο φύλλο συκής, η επίφαση μιας έστω και κραυγαλέα παράνομης νομιμότητας, που είχε ανάγκη να επικαλείται η Τουρκία, προκειμένου να προβάλει αξιώσεις και να κάνει ασκήσεις «μπούλινγκ» επί των κυμάτων της Ανατολικής Μεσογείου. Μπορούμε εύκολα να φανταστούμε την Τρίπολη να παραχωρεί θαλάσσιο οικόπεδο για έρευνα στην Τουρκία και το τουρκικό ναυτικό να κάνει νηοψίες νότια της Κρήτης. Κι είναι ακόμη πιο εύκολο να καταλάβουμε τι σημαίνει και τι συνέπειες έχει η μετατόπιση του πεδίου της αμφισβήτησης από το Καστελλόριζο στην Κρήτη.

Μα πίσω από όλα αυτά προβάλλουν δύο κρίσιμα ερωτήματα, με ευρύτερη σημασία.

Το ένα αφορά την Τουρκία. Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις μπορεί να περνούσαν τις διακυμάνσεις τους, εντάσεις και υφέσεις, φάσεις συμβίωσης και φάσεις αντιπαράθεσης, μα στηρίζονταν πάντοτε σε κάποιες σταθερές. Η Τουρκία, ακόμη κι όταν γινόταν απειλητική, ήταν πάντα προβλέψιμη. Κάποιες σταθερές κυβερνούσαν τη στάση της, οι επιδιώξεις της μπορεί να ήταν ενοχλητικές αλλά είχαν την εσωτερική λογική τους, και οι αντιδράσεις της, ακόμη κι όταν γίνονταν ακραίες, δεν ήταν ποτέ απρόβλεπτες. Ισχύει ακόμη αυτή η προβλεψιμότητα; Ή μήπως η Τουρκία του Ερντογάν – η απόλυτη εξουσία τού οποίου μπορεί να αμφισβητήθηκε για λίγο, μα φαίνεται να εμπεδώθηκε με καταθλιπτικό τρόπο μετά το πρόσφατο συριακό επεισόδιο -, παίζοντας στα όρια μεταξύ Ρωσίας και Δύσης, φλερτάροντας ακόμη με ό,τι απέμεινε από το όνειρο ενός μεταμοντέρνου σουνιτικού χαλιφάτου, είναι πια μια δύναμη απρόβλεπτη, δυσανάγνωστη;

Το άλλο αφορά την Ελλάδα και τη στρατηγική της. Κάποτε, το 1999, η ελληνική στρατηγική απέκτησε σαφές σχήμα: δεν θα ήταν πια η Αθήνα το εμπόδιο στην πρόοδο των ευρωτουρκικών σχέσεων, οι ελληνοτουρκικές διαφορές θα μετατρέπονταν σε ευρωτουρκικές, η Κύπρος θα έμπαινε στην Ενωση, χωρίς να λυθεί το Κυπριακό, και – κερασάκι στην τούρτα – η πρόοδος των ενταξιακών διαπραγματεύσεων προϋπέθετε την επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών ή την παραπομπή τους στο διεθνές δικαστήριο. Ηταν η στρατηγική που ακολούθησε η κυβέρνηση Σημίτη και αποτυπώθηκε στη συμφωνία του Ελσίνκι.

Στη συνέχεια, όμως, επικράτησε μια στρατηγική που υιοθέτησε η κυβέρνηση Καραμανλή και ακολούθησε, ουσιαστικά, και η κυβέρνηση Τσίπρα. Μια στρατηγική ψύχραιμης, χαμηλών τόνων, με αποφυγή εντάσεων, διατήρησης του στάτους κβο. Χωρίς επίλυση διαφορών. Και εγκαταλείποντας την πρόβλεψη της συμφωνίας του Ελσίνκι για παραπομπή των διαφορών στη Χάγη. Το επιχείρημα ήταν (και παραμένει) πως κάθε απόπειρα επίλυσης θα οδηγούσε σε αποτελέσματα που θα υπολείπονταν αυτού που η κοινή γνώμη θεωρεί απαραβίαστα εθνικά κεκτημένα και συνεπώς θα ήταν πολιτικά θανατηφόρα.

Η πολιτική αυτή έφερε μια εικοσαετία περίπου «ήρεμων νερών». Μα τον τελευταίο καιρό έχουμε μια διαρκή διεύρυνση και επικίνδυνη αναβάθμιση της ατζέντας των τουρκικών διεκδικήσεων. Πρέπει να συνεχίσουμε, λοιπόν, να ακολουθούμε τη γραμμή του στάτους κβο; Και έχουμε, τώρα πια, εναλλακτική στρατηγική;