Ο πλανήτης των συνόρων

Είναι ίσως μια παράξενη ειρωνεία ότι σε έναν κόσμο που πρόσφατα γιόρτασε τα 30 χρόνια από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου τα τείχη και οι φράχτες έχουν πολλαπλασιαστεί. Στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου υπήρχαν επτά τείχη ή φράχτες σε σύνορα. Το 1989 είχαν φτάσει τα 15 και το 2018 τα 77.

Είναι και αυτό μια υπενθύμιση πως παρότι έχουμε την εικόνα ενός κόσμου όπου άνθρωποι, εμπορεύματα και πληροφορίες διακινούνται διαρκώς και με φαινομενικά απεριόριστη ελευθερία, στην πραγματικότητα ο κόσμος μας είναι ένας κόσμος ολοένα και περισσότερων συνόρων και φραγμών στην ελεύθερη κίνηση των ανθρώπων. Τουλάχιστον για όσους δεν έχουν την οικονομική επιφάνεια και την υπόσχεση επενδύσεων που ανοίγει τα κάθε λογής fast lanes.

Σε ορισμένες περιπτώσεις αυτό μπορεί να πάρει ακραίες μορφές, όπως στην περίπτωση μιας οικογένειας Παλαιστινίων στη Δυτική Οχθη που είδε το σπίτι της κυριολεκτικά να αποκλείεται από όλες τις πλευρές από το περίπλοκο σύστημα τειχών και φραχτών με το οποίο το Ισραήλ ασφαλίζει τα σύνορά του με τη Δυτική Οχθη, προστατεύει τους κατά τον ΟΗΕ παράνομους εποικισμούς αλλά και κατακερματίζει την έκταση που τυπικά είναι υπό τον έλεγχο της Παλαιστινιακής Αρχής σε μια προσπάθεια προληπτικής ακύρωσης της δυνατότητας να υπάρξει κάποτε παλαιστινιακό κράτος. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι ο εξοπλισμός συστημάτων ασφαλείας και επιτήρησης για σύνορα αποτελεί τεχνολογικό τομέα αιχμής για το Ισραήλ, με σημαντικές εξαγωγικές επιδόσεις.

Σε άλλες περιπτώσεις τα σύνορα επεκτείνονται και πέραν της συνοριακής γραμμής. Δεν αναφερόμαστε απλώς σε διάφορες «ασφαλείς ζώνες», αλλά και στην πρακτική των αμερικανικών αρχών οι οποίες στην προσπάθεια να αποτρέψουν την άφιξη μεταναστών από τη Λατινική Αμερική ή «δυνάμει τρομοκρατών» μεταφέρουν τη φύλαξη των συνόρων τους στις ίδιες τις χώρες προέλευσης, μέσα από διάφορα προγράμματα αστυνομικής συνεργασίας, συμπεριλαμβανομένων πραγματικών συνοριακών φυλακίων πολύ μακριά από τις ίδιες τις ΗΠΑ.

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΗΠΑ. Μικρή σημασία έχει ότι τα τελευταία χρόνια οι ΗΠΑ ανακάλυψαν με οδυνηρό τρόπο πως η τρομοκρατική βία δεν είναι απαραίτητο να «εισαχθεί». Από το τείχος που χτίζουν στα σύνορα με το Μεξικό (εκεί όπου έχουν υπάρξει περιπτώσεις ακτιβιστών που διώχθηκαν γιατί άφηναν πόσιμο νερό στα περάσματα των μεταναστών για να μην πεθάνουν από αφυδάτωση) μέχρι τον πολλαπλασιασμό των περιπτώσεων όπου δεν επιτρέπεται η είσοδος σε επισκέπτες που είχαν κανονική βίζα, οι ΗΠΑ κάνουν όλο και πιο δύσκολη (και επικίνδυνη) τη διάσχιση των συνόρων τους. Tην ίδια ώρα απαιτούν για την είσοδο στη χώρα την παραίτηση από βασικά δικαιώματα: οι αρμόδιοι υπάλληλοι έχουν την εξουσιοδότηση να ζητήσουν κωδικούς πρόσβασης στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο ή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης του επισκέπτη και φυσικά να ελέγξουν τα αρχεία του υπολογιστή ή του κινητού τηλεφώνου του.

Η Ευρώπη δεν έχει μείνει πίσω στον ιδιότυπο αγώνα δρόμου για περισσότερα τείχη και φράχτες, κυριολεκτικά (όπως στις περιοχές του Μαρόκου που ανήκουν στην Ισπανία, ή στην Ουγγαρία, ή στον Εβρο) αλλά και ουσιαστικά. Αλλωστε το βασικό σύνορο και πέρασμα της Ευρώπης στις διαδρομές προσφύγων και μεταναστών, η Μεσόγειος, μετατράπηκε για αρκετές χιλιάδες από αυτούς σε έναν υγρό τάφο. Στην πραγματικότητα, η Ευρώπη έχει καθιερώσει μια από τις πιο κυνικές προϋποθέσεις για τη διατύπωση αιτήματος υπαγωγής σε καθεστώς ανθρωπιστικής προστασίας: τον κίνδυνο πνιγμού.

Αλλες χώρες έχουν εκμεταλλευθεί για τη φύλαξη των συνόρων τους το ότι περιβάλλονται από ωκεανούς. Η Αυστραλία, χώρα με ιστορία βάναυσης μεταχείρισης των αβορίγινων ιθαγενών κατοίκων της, σήμερα εφαρμόζει μια από τις πιο σκληρές πολιτικές κατά της μετανάστευσης, παρότι στο παρελθόν υποδέχθηκε σημαντικό αριθμό μεταναστών. Σε μεγάλο βαθμό δεν τηρεί τη Σύμβαση για τους Πρόσφυγες του 1951 και εφαρμόζει το σύστημα της υπεράκτιας κράτησης στη νήσο Μανούς που ανήκει στην Παπούα Νέα Γουινέα ή στο μικρό νησιωτικό κρατίδιο του Ναουρού. Η επίσημη καμπάνια της κυβέρνησης της Αυστραλίας δείχνει μια βάρκα μέσα σε ταραγμένη θάλασσα και την επιγραφή: «Με κανέναν τρόπο δεν θα κάνεις την Αυστραλία πατρίδα σου». Γι’ αυτό και εισέπραξε τα ιδιαίτερα επιδοκιμαστικά σχόλια του προέδρου Τραμπ.

Την ίδια ώρα γύρω από τη φύλαξη των συνόρων στήνεται μια τεράστια επιχείρηση λόγω της ανάληψης καθηκόντων από ιδιωτικές εταιρείες φύλαξης, αλλά και της αυξανόμενης χρήσης τεχνολογικών συστημάτων, από ραντάρ και ειδικές κάμερες μέχρι βιομετρικά συστήματα, ρομπότ και, φυσικά, μη επανδρωμένα αεροσκάφη και οχήματα. Οι οικονομικοί αναλυτές εκτιμούν ότι ο συνολικός τζίρος θα μπορούσε να φτάσει ακόμα και τα 65 δισ. δολάρια το 2025.

Τα σύνορα του θανάτου

Τα σύνορα είναι συχνά θανατηφόρα. Κυρίως για όρους προσπαθούν να τα περάσουν με την ελπίδα ότι θα βρουν ένα καλύτερο αύριο. Περίπου 75.000 θάνατοι μεταναστών σε μετακίνηση έχουν καταγραφεί από το 1996. Ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης υπολογίζει ότι από την 1η Ιανουαρίου του 2014 μέχρι τις 22 Οκτωβρίου του 2019 καταγράφηκαν τουλάχιστον 33.686 νεκροί ή αγνοούμενοι μετανάστες. Πάνω από τους μισούς, δηλαδή 18.997, στα νερά της Μεσογείου και 1.134 μόνο για το 2019.