Σόλνες και Αριάδνη

Την εποχή που ωριμάζει το ταλέντο του Ιψεν και, όπως κάθε γνήσιου στοχαστή, αφομοιώνει και ενστερνίζεται, όχι άκριτα βέβαια, τις καταθέσεις της εποχής αλλά και της φιλοσοφικής και επιστημονικής κληρονομίας της ανθρωπότητας, η κυρίαρχη σκέψη που γονιμοποιούσε τους ευαίσθητους νέους της Ευρώπης ήταν ο Σοπενχάουερ, ο Εγελος, ο Κίρκεγκορ και βέβαια ο Νίτσε.

Ανεξάρτητα αν οι ιδέες αυτών των στοχαστών πείθουν έναν νεαρό αναγνώστη, αν τον απωθούν, αν τον διχάζουν, τον διαμορφώνουν και συγκροτούν την προσωπικότητά του και του καθιστούν κριτική συνείδηση. Χωρίς κριτική συνείδηση δεν μπορεί να παραχθεί έργο προσωπικό, έστω κι αν στηρίζεται σε γόνιμες διαστρωματώσεις. Ο Οσκαρ Ουάιλντ έλεγε πως «αν απ’ όσα γράφω και λέω το ένα στα χίλια είναι πράγματι δικό μου, είμαι μεγαλοφυΐα! Ο Ιψεν υπήρξε ένα εκλεκτό τέκνο του αιώνα του, ενός αιώνα από τους γονιμότερους στην ιστορία του πολιτισμού. Ο ανήσυχος και διψασμένος για γνώση Νορβηγός γεννήθηκε το 1828 και ανδρώθηκε με τη γέννηση νέων επιστημών οι οποίες διεύρυναν και βάθυναν την ανθρώπινη γνώση. Εζησε τη γέννηση της πολιτικής οικονομίας, της κοινωνιολογίας, της ψυχιατρικής, της βιολογίας, των μη ευκλείδειων γεωμετριών, του πίνακα των περιοδικών χημικών στοιχείων, της εγκληματολογίας και πριν πεθάνει γεννήθηκαν η σχετικότητα και τα νέα μαθηματικά. Την πιο ώριμη στιγμή του βίου του και του έργου του, η ανθρωπότητα συνειδητοποίησε με επιστημονικά πλέον τεκμήρια την κληρονομικότητα. Ετσι μόνο ο Ιψεν έχοντας στο προσκεφάλι του το Οιδιπόδειο του Φρόιντ και τα πειράματα του Μέντελ για την κληρονομικότητα μπόρεσε να γράψει τον σύγχρονο «Οιδίποδα», τον Οσβαλντ των «Βρικολάκων», όπου οι χρησμοί των Δελφών γίνονται βιολογικά πορίσματα.

Ο Ιψεν, ως θεμέλιο των έργων του οποίου είναι η αναζήτηση του πραγματικού μας εαυτού, αφού απογυμνωθεί από τα ποικίλα ενδύματα, ιδεολογικά, θρησκευτικά, κοινωνικά, ερωτικά και οικονομικά, που του «φοράνε» η ιστορία, η οικογένεια, το καθεστώς και η συνήθεια, βρίσκει ως φιλοσοφικό στήριγμα την πρώτη επαναστατική θεωρία ενός νέου ανθρωπισμού που εκκινεί από το ανθρώπινο «πρόσωπο».

Από τον «Μπραντ» και τον «Πέερ Γκυντ» ο Ιψεν αναζητεί την αυθεντία τού προσώπου απαλλαγμένου από τα ποικίλα πρεπενδούλια, άμφια, στολές, τηβέννους, κοστούμια που εκφράζουν την κοινωνική προσαρμογή στο «πολιτικώς ορθόν». Σήμερα που επιστρέφει σχεδόν ως κωμωδία το «πολιτικώς ορθόν», η ιψενική δραματουργία είναι ένα γερό θεμέλιο για να υψωθεί η αλήθεια του προσώπου. Ο μεγάλος εκείνος σκηνικός στοχαστής που έκανε το «θέατρο ιδεών» πνευματικό αίτημα και παιδευτική πυξίδα, κάθε φορά που ανεβάζεται επί σκηνής έργο του μας αναγκάζει, θέλοντας και μη, να σκεφτούμε ως πολίτες και ως ατομικότητες πάνω στο καίριο ερώτημα: ποιοι είμαστε, τι θέλουμε, τι προσδοκούμε και γιατί υπάρχουμε ως πολίτες και άτομα.

ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΣ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑ. Με την ευκαιρία που ξαναπαίζεται ένα θεμελιώδες αριστούργημα του Ιψεν, ο «Αρχιμάστορας Σόλνες» (1892), δύο χρόνια μετά την «Εντα Γκάμπλερ» και τέσσερα χρόνια πριν από τον «Γιάννη Γαβριήλ Μπόρκμαν», στην ωριμότερη περίοδο της ζωής του, περίπου δέκα χρόνια πριν από την αποδημία του, νιώθεις πως τα έργα του αυτά λειτουργούν και σαν πνευματική διαθήκη.

Για την ιστορία και μόνο (που πάντα είναι αφετηρία για στοχασμό πότε κάθε φορά η πνευματική αγορά αισθάνεται την ανάγκη καταφυγής σ’ αυτές τις διαθήκες) αναφέρω πως τον Σόλνες ερμήνευσαν στον αιώνα που πέρασε ο Θωμάς Οικονόμου, ο Μινωτής, ο Χορν, ο Βουτέρης, ο Τσακίρογλου, ο Κιμούλης, ο Παπασπύρου, ο Καραζήσης, ο Βλουτής.

Το αριστούργημα του Ιψεν καταπιάνεται με το καίριο ερώτημα κάθε ανθρώπου κυρίως όταν βρίσκεται κοντά στο τέλος. Το αιώνιο ερώτημα που έρχεται από την αρχαιότητα «Τι έκανα, τι δεν έκανα, τι έπρεπε να κάνω και τι δεν έπρεπε να κάνω στη ζωή μου» γίνεται σχεδόν απαιτητικό όταν έχεις προβληθεί στον δημόσιο χώρο ως λειτουργός, δημιουργός, πολιτικός. Ποια διαθήκη σου θα ανοιχτεί και οι επίγονοι θα έχουν λόγο να σε μνημονεύουν, να λησμονούν, να αδιαφορούν ή να ζηλεύουν. Ο Σόλνες είναι μάστορας, θα έλεγα ποιητής με την αρχαία σημασία της λέξης. Ποιώ στα αρχαία ελληνικά σημαίνει φέρνω στο φως κάτι από το σκοτάδι, το μηδέν. Πλουτίζω τη ζωή με νέες μορφές, νέες ιδέες, νέες ευαισθησίες, νέα εμπειρία. Από τη Γραφή μάθαμε πως από το Χάος, από το μηδέν, ο ποιητής ουρανού και γης δημιούργησε τον Κόσμον και δήλωσε βλέποντάς τον «ότι καλόν», δηλαδή «ωραίο πράγμα». Ετσι και ο Σόλνες έχοντας χτίσει δημόσια και ιδιωτικά οικήματα έχει συντελέσει με τον τρόπο του στο να βελτιωθεί και να ομορφύνει ο βίος, και καμαρώνει, όπως ο Θεός, ότι παραδίδει κάτι καλόν.

Ελα όμως που η ζωή προχωρεί, νέες ανάγκες εμφανίζονται απαιτητικά και νέα φιντάνια ξεφυτρώνουν. Πώς να μην τρομοκρατηθεί ένας ζωγράφος όταν μαθαίνει πως πάνω στον πίνακα ενός αναγεννησιακού καλλιτέχνη έχει στον ίδιο καμβά ζωγραφίσει ένας φουτουριστής! Ο Σόλνες ψάχνει για σωσίβια καθώς νιώθει μεσοπέλαγα ναυαγός και νιώθει να τον πλησιάζει ένας καρχαρίας, ένας νέος φιλόδοξος μάστορας, με φρέσκες ιδέες και ανοιχτό ορίζοντα. Στον πανικό του αρπάζεται από ένα κορίτσι, ερωτεύσιμο, τολμηρό και με έναν αέρα ανεξαρτησίας απέναντι στα συντηρητικά ήθη μιας προτεσταντικής κοινωνίας.

Προσωπικά, πολλές φορές έχω βρεθεί στον πειρασμό να δω το έργο του Ιψεν ως αλληγορία. Να μεταθέσω στο ερωτικό πεδίο, το καθαρά σεξουαλικό, τη σχέση ενός ώριμου άντρα με έναν αδίστακτο, προκλητικό θηλυκό πειρασμό. Εξάλλου ο Φρόιντ μάς μπόλιασε με αυτήν τη ματιά στα ανθρώπινα, να βλέπουμε πίσω από κάθε ανθρώπινη δράση και σχέση την πρωτόγονη σχέση για γνώση του άλλου μέσω της ερωτικής πράξης. Εξάλλου ο Εβραίος Φρόιντ διαβάζει σωστά τη Γραφή για το προπατορικό αμάρτημα, όπου οι πρωτόπλαστοι τρώγοντας τον καρπό της γνώσης γνώρισαν τη γύμνια τους. Θυμίζω πως στην Παλαιά Διαθήκη υπάρχει η έξοχη φράση για την ερωτική συνεύρεση: «Και εγνώρισεν τη γυναίκα αυτού»! Επιτρέψετε μου την αναλογία. Ο Σόλνες για να ανέβει στις απαιτήσεις ενός ερωτικού νέου κοριτσιού τολμά να ανταποκριθεί στις επιθυμίες του και ανεβαίνει την κλίμακα της ερωτικής οργασμικής επιθυμίας και πεθαίνει στην προσπάθειά του να ανταποκριθεί και να επιβεβαιώσει τον ανδρισμό του και την πείρα του. Η βιβλιογραφία του Ιψεν μάς βεβαιώνει πως ο «Σόλνες» είναι έργο αυτοβιογραφικό!

Η Αθανασία Καραγιαννοπούλου, έμπειρη σκηνοθέτις αλλά κυρίως σεβαστική στα κλασικά κείμενα, έχει πειστεί πως η διδασκαλία τους δεν είναι επίδειξη προβολής του εγώ και υποταγής του κλασικού συγγραφέα, αλλά ερμηνεία, δηλαδή αναζήτηση, όπως του Ερμή που έβρισκε τα χαμένα, του βάθους των ιδεών και των χαρακτήρων των κλασικών. Δίδαξε τον «Σόλνες» με καθαρό μάτι και έφερε στην επιφάνεια τις κρυμμένες αξίες του. Ο Γιάννης Μουρίκης (σκηνικά), ο Γιώργος Σεγρεδάκης (κοστούμια), οι πάντα έξοχοι φωτισμοί του Λευτέρη Παυλόπουλου στήριξαν την ωραία παράσταση. Ο Γρηγόρης Βαλτινός, κάτοχος πλέον ενός πολυσήμαντου εργαλείου και ενός πλούσιου ψυχισμού, δημιούργησε μια περσόνα τραγική, σαν αρχαίο δράμα, ενός ανθρώπου μπροστά στον Λαβύρινθο για να κατακτήσει μια απαιτητική Αριάδνη, ενώ στο βάθος καιροφυλακτεί ο Μινώταυρος.

Η Κατερίνα Λέχου, έξοχη στον δύσκολο ρόλο της αφοσιωμένης στο καθήκον, προδομένης ερωτικά συζύγου. Η Ιώβη Φραγκάτου, εξαίσια. Ο δρόμος είναι πλέον βατός γι’ αυτήν. Ο Μιχάλης Αεράκης και ο Κώστας Καστανάς φέρνουν στη σκηνή μια σοφή πείρα βάθους. Η Κατερίνα Κρέπη στέρεη και ο Αντίνοος Αλμπάνης δυναμικός και λιτός. Οι κλασικοί δεν έχουν ανάγκη από φιοριτούρες.

ΥΓ: Στην «Κριτική» για τον «Πατέρα» συμπληρώνω την καλή παράσταση του Γιώργου Μεσσάλα και την παράλληλη παράσταση του έργου από τον Γιώργο Αρμένη, ενώ το έργο παίζεται τώρα και από τον Ακη Βλουτή.

Κείμενο: Ερρίκος Ιψεν

Μετάφραση, σκηνοθεσία: Αθανασία Καραγιαννοπούλου

Σκηνικά: Γιάννης Μουρίκης

Κοστούμια:{CR}Γιώργος Σεγρεδάκης

Φωτισμοί: Λευτέρης Παυλόπουλος

Ερμηνείες: Γρηγόρης Βαλτινός, Κατερίνα Λέχου, Αντίνοος Αλμπάνης, Ιώβη Φραγκάτου, Μιχάλης Αεράκης, Κατερίνα Κρέπη και ο Κώστας Καστανάς

Πού: θέατρο Ιλίσια, Παπαδιαμαντοπούλου 4, τηλ. 210-7210.045