Η μεγάλη επιστροφή των λαών;

Χονγκ Κονγκ, Ιράν, Βολιβία, Λίβανος, Αλγερία, Σουδάν, Ιράκ, Χιλή… Ενα κύμα λαϊκών διαμαρτυριών συγκλονίζει τον πλανήτη εδώ και μήνες. Εκ πρώτης όψεως, πρόκειται για κινήματα εντελώς διαφορετικά, γεννημένα μέσα από ιδιαίτερες κάθε φορά συνθήκες. Μήπως όμως έχουν και κάποια κοινά σημεία, έναν κοινό παρονομαστή; Μήπως σημαίνουν, όλα μαζί, αυτό που κάποιοι αναλυτές αποκαλούν «μια επιστροφή των λαών» και άλλοι «η δεύτερη πράξη της παγκοσμιοποίησης;»

Η συχνότητα των κινημάτων διαμαρτυρίας έχει επιταχυνθεί, αυτό είναι ξεκάθαρο. «Ζούμε σε καιρούς εξαιρετικά δύσκολους, τεταμένους και αμφιλεγόμενους» συνοψίζει την πραγματικότητα, μιλώντας στη γαλλική «Le Monde», η Μαρία Στέφαν, από το αμερικανικό Ινστιτούτο της Ειρήνης. «Μαζικές κινητοποιήσεις πραγματοποιούνται παντού, σε δημοκρατίες και μη δημοκρατίες, σε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, και εξελίσσονται σε ένα σημαντικό χαρακτηριστικό της διεθνούς πολιτικής. Κι έπειτα, χάρη στα social media, τις ανακαλύπτουμε σχεδόν σε πραγματικό χρόνο». Σαν ένα είδος παγκόσμιου αντηχείου, σε μια περίοδο που πολλοί παράγοντες αβεβαιότητας – η παγκόσμια επιβράδυνση της οικονομίας, η ιλιγγιώδης αύξηση των κοινωνικών ανισοτήτων, η κρίση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας – συγκλίνουν.

Κατά έναν περίεργο τρόπο, οι ομοιότητες των κινημάτων διαμαρτυρίας προκύπτουν μέσα από τις διαφορές τους. Σχηματικά, θα μπορούσε να πει κανείς ότι υπάρχουν τρεις τύποι θρυαλλίδας. Ο πρώτος είναι η μικρή σταγόνα που κάνει το ποτήρι της οικονομικής και κοινωνικής δυσφορίας να ξεχειλίσει – η αύξηση της τιμής του εισιτηρίου του μετρό στο Σαντιάγο, ο φόρος επί του WhatsApp στον Λίβανο, ο διπλασιασμός της τιμής της βενζίνης στο Ιράν ή και ο οικολογικός φόρος στα καύσιμα που πυροδότησε πέρυσι το κίνημα διαμαρτυρίας των Κίτρινων Γιλέκων στη Γαλλία. Ο δεύτερος παράγοντας είναι η αντίσταση σε συγκεκριμένες μορφές καταπίεσης, όπως συνέβη στο Χονγκ Κονγκ, ως αντίδραση στην κηδεμονία του Πεκίνου. Ενας τρίτος τύπος είναι η απόρριψη ηγετών αγκιστρωμένων στην εξουσία, όπως την είδαμε στο Αλγέρι ή στη Λα Πας.

«Το κοινό τους σημείο» σημειώνει ο πολιτολόγος Μπερτράν Μπαντί, καθηγητής στη Science Po του Παρισιού, «έγκειται στην αμφισβήτηση των θεσμών, είτε διότι αναπαράγουν οικονομικές πολιτικές που κρίνονται αβάστακτες, είτε διότι καταχρώνται της εξουσίας τους ή κατάσχουν την εξουσία και τα προνόμιά της, είτε διότι δεν απαντούν στις προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης – η οποία ευνοεί την αφύπνιση και την κινητοποίηση εμπνέοντας παράλληλα φόβο». «Δεν πρέπει να διαβάζουμε αυτά τα κινήματα αποκλειστικά μέσα στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης χώρας» προσυπογράφει η Μαρία Φανταπί, αναλύτρια στο International Crisis Group. Πρέπει να τα κατανοήσουμε ως μια έκφραση δυσαρέσκειας απέναντι σε ένα ολόκληρο σύστημα, μια φιλελεύθερη οικονομία που προκαλεί καταστροφές, ιδιαίτερα μεταξύ των νεοτέρων. Ολα συνδέονται». «Υπάρχουν πάντα τοπικοί παράγοντες» υπογραμμίζει από την πλευρά του ο Χάρντι Μέριμαν, πρόεδρος του Διεθνούς Κέντρου για τις Μη Βίαιες Συγκρούσεις, το οποίο εδρεύει στην Ουάσιγκτον. «Υπάρχει όμως και ένα κοινό στοιχείο: αυτή η βαθιά δυσφορία απέναντι στις Αρχές, που ενίοτε προκύπτει από χρόνια συσσωρευμένων παραπόνων. Οι πολίτες έχουν την αίσθηση πως η αξιοπρέπειά τους γελοιοποιείται και συνειδητοποιούν ότι, αν δεν βάλουν όρια στους ιθύνοντες, οι καταχρήσεις θα συνεχιστούν. Θέλουν αλλαγή, αναζητούν λοιπόν άλλες μορφές εξουσίας ώστε να επιβάλουν αλλαγές σε ένα οικονομικό και πολιτικό σύστημα που δεν λογοδοτεί, στα μάτια τους, ενώπιον του λαού».

Σύμφωνα με την οργάνωση Freedom House, τα τελευταία 13 χρόνια η δημοκρατία φθίνει διαρκώς. Υπάρχουν σήμερα περισσότερες αυταρχικές κυβερνήσεις στον κόσμο από ό,τι πριν από μία δεκαετία, και πολλές δημοκρατίες κάνουν βήματα προς τα πίσω. Σύμφωνα με το Διεθνές Κέντρο για τις Μη Βίαιες Συγκρούσεις, ο αριθμός των νέων κινημάτων διαμαρτυρίας σχεδόν διπλασιάστηκε ανάμεσα στις δεκαετίες 1990-1999 και 2000-2019: μεταξύ 2010 και 2015 υπήρξαν ήδη τόσα νέα κινήματα όσα μεταξύ 2000 και 2019. Και η αυξητική τάση συνεχίζεται.

Η πρώτη πράξη της παγκοσμιοποίησης, σχεδιάζει το φόντο ο Μπερτράν Μπατί, συνίστατο σε αυτό το αφελές οικοδόμημα που αναπτύχθηκε μετά την πτώση του Τείχους, καθιστώντας την παγκοσμιοποίηση απλό συνώνυμο του νεοφιλελευθερισμού, βλέποντας πίσω από τη γέννηση του κόσμου την αγορά, περιθωριοποιώντας τόσο το πολιτικό όσο και το κοινωνικό. Το κοινωνικό δεν υπήρχε παρά ως «απορροή» της οικονομίας. Σε αυτό προσετίθετο η απονομιμοποίηση της πολιτικής, που έχανε όλη της την έννοια στο μέτρο που η οικονομία παρουσιαζόταν πλέον ως η μία και μοναδική επιστήμη. Είδαμε να διαδέχονται, σε όλη την Ευρώπη, δεξιές και αριστερές κυβερνήσεις που εφάρμοζαν λίγο-πολύ την ίδια πολιτική. Η λογική αυτή συνετέλεσε σε μια νέα αμφισβήτηση των λειτουργιών της πολιτικής, αλλά και στην αμφισβήτηση του «συστήματος» εν γένει – μιας έννοιας με σημασία μάλλον ασαφή, σε αντίθεση με λέξεις όπως «κυβέρνηση» ή «καθεστώς».

Για τον γάλλο πολιτολόγο, η δεύτερη πράξη της παγκοσμιοποίησης έχει ήδη ξεκινήσει. Την Ιστορία τη γράφουν επί του παρόντος οι συγκλίσεις ανάμεσα στις κοινωνίες, αντί για τις συνεργασίες και τις αντιπαλότητες ανάμεσα σε έθνη κράτη. Η κατάληψη της δημόσιας πλατείας συμβολίζει τη δυσπιστία απέναντι στο πολιτικό. Το κοινό μήνυμα των κινημάτων διαμαρτυρίας που πολλαπλασιάζονται ανά τον κόσμο είναι πως μόνο ο λαός μπορεί να διορθώσει αυτή την κατάσταση της οποίας όλοι πέφτουν θύματα. Στο στόχαστρο μπαίνουν έτσι οι ελίτ, η εξουσία, όλοι οι εκπρόσωποι γενικά, γεγονός που καθιστά την κατάσταση ιδιαίτερα περίπλοκη – διότι, σε αυτή τη βάση, καμία διαπραγμάτευση δεν είναι δυνατή. Γινόμαστε πράγματι μάρτυρες μιας αλλαγής εποχής, το μέλλον όμως των κοινωνικών εξεγέρσεων και οι συνέπειές τους δείχνουν αβέβαια. «Τη στιγμή αυτή στην οποία βρισκόμαστε δεν καταλαβαίνουμε πώς αυτά τα κινήματα του δρόμου μπορούν να μετασχηματιστούν ή να μετασχηματίσουν την πολιτική της χώρας τους» αναγνωρίζει η Μαρία Φανταπί. «Παρότι δεν υπάρχουν ακόμη συγκεκριμένα πολιτικά αποτελέσματα», προσθέτει με μια δόση αισιοδοξίας, «έχουν δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα αλληλεγγύης στον κόσμο, όπως και ένα πνεύμα απόρριψης ορισμένων πραγμάτων. Κάτι που κάνει τα κινήματα αυτά ιδιαίτερα μεταδοτικά. Υπάρχει μια τάση στράτευσης, και αυτό είναι θετικό».