Ισότητα, δικαιοσύνη, σύγκρουση

Πριν από 17 ακριβώς χρόνια, στις 24 Νοεμβρίου του 2002, έφυγε από τη ζωή ο Τζον Ρολς. Οι αρχές της «Θεωρίας της Δικαιοσύνης», που κυκλοφόρησε το 1971 και θεωρείται το σπουδαιότερο έργο πολιτικής φιλοσοφίας του 20ού αιώνα, κυριαρχούν έκτοτε σε ό,τι διδάσκεται και δημοσιεύεται στον αγγλοσαξονικό κόσμο. Ομως η κοινωνία για την οποία έγραψε το μνημειώδες αυτό έργο είναι πολύ διαφορετική από τη σημερινή. Μια νεαρή καθηγήτρια του Χάρβαρντ λοιπόν διατυπώνει με το δικό της βιβλίο ένα αιρετικό ερώτημα: μήπως ήλθε η ώρα να προχωρήσουμε;

^«Αρχική θέση»: έτσι λέγεται το νοητικό πείραμα που πρότεινε ο Ρολς για να θεσπίσει τις αρχές μιας δίκαιης κοινωνίας. Οι συμμετέχοντες θα πρέπει να αποφασίσουν πώς θα ήθελαν να οργανωθεί η ιδανική τους κοινωνία πίσω από ένα «πέπλο της άγνοιας», χωρίς να γνωρίζουν δηλαδή ποια κοινωνική θέση θα κατέχουν σε αυτήν: αν θα είναι πλούσιοι ή φτωχοί, γυναίκες ή άνδρες, μέλη της πλειοψηφίας ή κάποιας μειονότητας.

Ποιο θα είναι το αποτέλεσμα; Πρώτον, να παρασχεθούν σε όλους, με ισότιμο τρόπο, οι μεγαλύτερες δυνατές ελευθερίες. Δεύτερον, να αποδοθούν οι κοινωνικές θέσεις με βάση την απόλυτη ισότητα των ευκαιριών. Αυτό σημαίνει να γίνουν αποδεκτές μόνο εκείνες οι ανισότητες που ευνοούν τους φτωχούς και λιγότερο ευνοημένους. Πρόκειται για τη λεγόμενη «αρχή της διαφοράς».

Αυτός ο συνδυασμός των αρετών του φιλελευθερισμού και της έμφασης του σοσιαλισμού στην ισότητα εξηγεί τη μακροζωία και τη δημοτικότητα της θεωρίας του Ρολς. Εδωσε όμως λαβή και σε τεράστιες παρεξηγήσεις. Ενα ολόκληρο ρεύμα ιδεών στη Γαλλία, από τον Αλέν Μενκ μέχρι τον Εμανουέλ Μακρόν, διαστρέβλωσε τη σκέψη του αμερικανού φιλοσόφου, στηριζόμενο σε μια υποτιθέμενη διάκριση μεταξύ «ακριβοδικίας» (fairness) και «ισότητας (equality)». Ο Ρολς μιλούσε για την πρώτη, λένε διάφοροι δεξιοί διανοητές για να δικαιολογήσουν τη στασιμότητα των μισθών ή τη διόγκωση των ανισοτήτων. Αποδεχόταν δηλαδή ότι ένας πλούσιος μπορεί να γίνει πλουσιότερος, στον βαθμό που αυτό θα ευνοήσει ολόκληρη την κοινωνία.

Υπέρμαχος αυτής της θεωρίας της «διάχυσης» (του πλούτου από πάνω προς τα κάτω) είναι και ο πρόεδρος της Γαλλίας. Μόνο που ο Ρολς δεν είπε τίποτα τέτοιο. Σε μια επιστολή μάλιστα που είχε στείλει το 1998 στον βέλγο φιλόσοφο Φιλίπ Βαν Παρίς, τόνιζε ότι το μόνο αποτέλεσμα μιας τέτοιας θεωρίας είναι «μια κοινωνία πνιγμένη σε έναν άνευ νοήματος καταναλωτισμό». Ούτε διαχώριζε ποτέ την ακριβοδικία από την ισότητα: αντιθέτως, θεωρούσε ότι η μια συμπληρώνει την άλλη. Ακόμη και για την αξιοκρατία πίστευε ότι βασικά ευνοεί τα παιδιά των πιο εύπορων οικογενειών.

Σε μεταγενέστερα γραπτά του, αναφέρθηκε σε δύο τύπους κοινωνικής οργάνωσης όπου θα μπορούσε να εφαρμοστούν οι αρχές του περί δικαιοσύνης: ο «φιλελεύθερος σοσιαλισμός» (συλλογική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής σε συνδυασμό με μια φιλελεύθερη αγορά εργασίας όπου καθένας μπορεί να διαλέγει ελεύθερα πού θα ασκήσει τα ταλέντα του) και η «δημοκρατία των μικροϊδιοκτητών» (όπου ο πλούτος είναι διασκορπισμένος σε μια ευρεία μεσαία τάξη χάρις στη φορολόγηση των υψηλών εισοδημάτων και την κυκλοφορία του κεφαλαίου). Αν ζούσε σήμερα, θα ψήφιζε Μπέρνι Σάντερς, λέει στο περιοδικό L’Obs η Κατρίν Οντάρ, μεταφράστρια της Θεωρίας της Δικαιοσύνης στα γαλλικά (στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις, όπως και η Δίκαιη κοινωνία).

Η επέλαση του νεοφιλελευθερισμού τις δεκαετίες του ΄70 και του ’80 είχε ως αποτέλεσμα οι θεωρίες του Ρολς να περάσουν στο περιθώριο, για να έρθουν και πάλι στο προσκήνιο την τελευταία δεκαετία του περασμένου αιώνα με τον σοσιαλφιλελευθερισμό των Μπλερ και Κλίντον. Και σήμερα; Πόσο ταιριάζουν αυτές οι ιδέες σε μια εποχή όπου κυριαρχούν ο λαϊκισμός και η εργασιακή επισφάλεια, η ενημέρωση γίνεται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η αγωνία για την κλιματική αλλαγή μεγαλώνει;

Την εποχή του Ρολς, γράφει η Κατρίνα Φόρεστερ στο ολοκαίνουργιο βιβλίο της «Στη Σκιά της Δικαιοσύνης: Ο Μεταπολεμικός Φιλελευθερισμός και η Αναμόρφωση της Πολιτικής Φιλοσοφίας», οι φιλελεύθεροι ανησυχούσαν κυρίως για την επέκταση του κράτους. Σήμερα ανησυχούν για την αδυναμία του κράτους απέναντι στην κυριαρχία των επιχειρήσεων και για τη διαιώνιση των ανισοτήτων. Ο Ρολς υποστήριξε με πάθος την ανάγκη για ανακατανομή του πλούτου, επειδή τη θεωρούσε δίκαιη, αλλά δεν προσέφερε τους τρόπους για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος. Επιπλέον, σήμερα έχουν προκύψει νέα ερωτήματα. Ποιο είναι το μέλλον της εργασίας; Η παροχή δεδομένων στο Facebook πρέπει να θεωρηθεί μια μορφή εργασίας; Οι απαντήσεις δεν είναι κατ’ ανάγκη ίδιες με εκείνες που θα έδινε ο Ρολς.

Η 33χρονη αναπληρώτρια καθηγήτρια Κυβερνητικής και κοινωνικών σπουδών στο Χάρβαρντ προσπαθεί να δημιουργήσει χώρο για προβλήματα που ο Ρολς αμέλησε. Καταλογίζει στον τελευταίο ότι ασχολήθηκε περισσότερο με το αν οι άνθρωποι αντιμετωπίζονται ως ίσοι σήμερα, και όχι με το πώς προέκυψαν αυτές οι ανισότητες. Η ιδέα πως η φιλελεύθερη συναίνεση υποβόσκει στην πολιτική ζωή των σύγχρονων δημοκρατιών – γράφει – δεν είναι πλέον τόσο προφανής. Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από συγκρούσεις, όχι απλές «διαφωνίες». Και το ερώτημα είναι πόσο εύκολα η συνεργασία και η αλληλεγγύη μπορούν να αναδυθούν μέσα από συγκρούσεις που οφείλονται σε ιστορικές αδικίες και συνεχιζόμενες στερήσεις.

Τζον Ρολς (1921-2002)

«Ολοι έχουμε συναίσθηση δικαιοσύνης»

Γεννημένος στη Βαλτιμόρη, βαθιά επηρεασμένος από τον αγώνα κατά των ολοκληρωτισμών στην Ευρώπη και υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Αμερική, ο Ρολς είναι για τη σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία ό,τι είναι ο Κέινς για την οικονομία. Στη «Θεωρία της Δικαιοσύνης» – είπε ο αείμνηστος Σταύρος Τσακυράκης σε μια ομιλία του τον Φεβρουάριο του 2018 σε εκδήλωση του Κύκλου Ιδεών – «ο Ρολς μάς εξηγεί ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν συναίσθηση δικαιοσύνης. Κάθε άνθρωπος δηλαδή, από τη στιγμή που αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως κομμάτι ενός κοινωνικού συνόλου, αναπτύσσει μιαν αντίληψη για το πώς οφείλει να συμπεριφέρεται απέναντι στους άλλους και, αντίστοιχα, για το τι συμπεριφορά μπορεί να περιμένει από αυτούς. Αναπτύσσει ένα αίσθημα για το τι είναι δίκαιο. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι το αίσθημα περί δικαίου είναι κοινό για όλους».